ఆంతరంగిక సాధన

[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘ఆంతరంగిక సాధన’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]

నిర్మానమోహా జితసంగదోషా
అధ్యాత్మనిత్యా వినివృత్తకామాః।
ద్వంద్వైర్విముక్తాః సుఖదుఃఖసంజ్ఞైః
గచ్ఛంత్యమూఢాః పదమవ్యయం తత్॥” (భగవద్గీత 15.5)

భగవద్గీతలోని పురుషోత్తమ ప్రాప్తి యోగం (15వ అధ్యాయం)లో శ్రీకృష్ణ భగవానుడు అందించిన ఈ ఐదవ శ్లోకం ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందే సాధకుని ఆధ్యాత్మిక లక్షణాలను అత్యంత స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. నిత్యశాశ్వతమైన, అవ్యయమైన పరమపదాన్ని చేరుకోవడానికి మనిషి మానసికంగా, ఆధ్యాత్మికంగా ఎలాంటి పరిపక్వతను సాధించాలో ఈ ఒక్క శ్లోకంలోనే సమగ్రంగా నిర్దేశించబడింది. మోక్షం అనేది మరణానంతరం లభించే ఫలితం మాత్రమే కాదు; జీవించి ఉన్నప్పుడే అహంకారం, మోహం, కోరికలు, ద్వంద్వాల నుండి విముక్తి పొంది ఆత్మశాంతిని అనుభవించడం కూడా మోక్షమేనని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది.

ఈ శ్లోక భావం ఎంతో గంభీరమైనది. అహంకారం, మోహం లేనివారు; అసంగత్వం ద్వారా దుస్సంగ దోషాలను జయించినవారు; నిరంతరం ఆత్మచింతనలో నిష్ఠ కలిగినవారు; ఐహిక కోరికల నుండి పూర్తిగా విముక్తులైనవారు; సుఖదుఃఖాలు, జయాపజయాలు వంటి ద్వంద్వాలకు అతీతంగా నిలిచిన జ్ఞానులు మాత్రమే నాశనం లేని అవ్యయ పదాన్ని చేరుకుంటారని శ్రీకృష్ణుడు ఉపదేశిస్తున్నాడు. ఇది కేవలం ఒక ఆధ్యాత్మిక సిద్ధాంతం కాదు; జీవితాన్ని ప్రశాంతంగా, పరిపూర్ణంగా మార్చే జీవన విధానం.

ఆది శంకరాచార్యుల వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, సంసారమనే మహావృక్షాన్ని ఛేదించడానికి అవసరమైన ఆంతరంగిక సాధనలను ఈ శ్లోకం నిర్దేశిస్తుంది. “నిర్మానమోహా” అంటే అభిమానం, అజ్ఞానం, “నేను–నాది” అనే మమకారాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం. ఈ మమకారమే సంసార బంధానికి మూలం. “జితసంగదోషా” అంటే విషయాసక్తి వల్ల కలిగే దోషాలను జయించడం. “అధ్యాత్మనిత్యా” అంటే నిరంతరం ఆత్మజ్ఞానంలో, పరమాత్మ ధ్యానంలో స్థిరంగా ఉండడం. “వినివృత్తకామాః” అంటే స్వార్థపూరిత కోరికలను పూర్తిగా త్యజించడం. “ద్వంద్వైర్విముక్తాః” అంటే సుఖదుఃఖాలు, లాభనష్టాలు, మానావమానాలు, జయాపజయాల వంటి ద్వంద్వాలకు అతీతంగా నిలిచే సమత్వాన్ని సాధించడం.

ఈ భావాన్నే ఆది శంకరాచార్యులు భజగోవిందంలో అత్యంత సరళంగా చెప్పారు –

“సంగత్వే నిస్సంగత్వం నిస్సంగత్వే నిర్మోహత్వమ్।
నిర్మోహత్వే నిశ్చలతత్త్వం నిశ్చలతత్త్వే జీవన్ముక్తిః॥”

అంటే సత్సంగం ద్వారా నిస్సంగత్వం, నిస్సంగత్వం ద్వారా నిర్మోహత్వం, నిర్మోహత్వం ద్వారా తత్త్వనిశ్చయం, చివరకు జీవన్ముక్తి సిద్ధిస్తుందని శంకరాచార్యులు వివరిస్తారు. గీతా బోధనకు ఇది అద్భుతమైన వ్యాఖ్యానంగా నిలుస్తుంది.

వేదవ్యాసుడు ‘విద్యా దదాతి వినయం’ అని చెప్పిన మాట కూడా ఇదే సత్యాన్ని ప్రతిధ్వనిస్తుంది. నిజమైన విద్య అహంకారాన్ని పెంచదు; వినయాన్ని పెంపొందిస్తుంది. అలాగే కఠోపనిషత్తు “ఉత్తిష్ఠత జాగ్రత ప్రాప్య వరాన్నిబోధత” అని మానవుడిని అంతర్ముఖ సాధన వైపు మేల్కొలుపుతుంది.

ఈ శ్లోకంలోని సమత్వాన్ని వివరించే ఒక గొప్ప సంఘటన మహారాష్ట్ర భక్తసంత్ ఏకనాథ మహారాజు జీవితంలో కనిపిస్తుంది. ఆయన ప్రతిరోజూ గోదావరిలో స్నానం చేసి వస్తుంటే ఒక వ్యక్తి కావాలని ఆయనపై ఉమ్మివేసేవాడు. ఏకనాథులు కోపపడకుండా తిరిగి నదికి వెళ్లి స్నానం చేసి వచ్చేవారు. ఇలా వందసార్లు జరిగినా ఆయనలో ఆగ్రహం కలగలేదు. చివరకు ఆ వ్యక్తి సిగ్గుపడి పాదాలపై పడి క్షమాపణ కోరాడు. అప్పుడు ఏకనాథులు చిరునవ్వుతో, “నీ వల్ల నాకు ఈ రోజు వందసార్లు గోదావరి స్నానం చేసే భాగ్యం లభించింది” అన్నారు. మానావమానాలు, సుఖదుఃఖాలనే ద్వంద్వాలకు అతీతంగా నిలిచే స్థితి అంటే ఇదేనని ఈ సంఘటన మనకు బోధిస్తుంది.

ఇంకో చిన్న కథ ఈ శ్లోక సారాన్ని మరింత స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. ఒక రాజు తన ఆస్థానానికి వచ్చిన సన్యాసిని అడిగాడు.

“స్వామీ! రాజభోగాలు, సంపదలు, అధికారాన్ని వదిలి అడవుల్లో జీవించడం వల్ల మీకు ఏమి లభించింది?”

సన్యాసి ప్రశాంతంగా నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు.

“రాజా! నీవు రాజ్యం, కిరీటం, అధికారం అనే అహంకారంలో బంధీవై ఉన్నావు. ఈ రాజ్యం శాశ్వతమని అనుకోవడమే మోహం. నీ వద్ద అపారమైన సంపద ఉన్నా మనశ్శాంతి లేదు. నేను అహంకారాన్ని, మోహాన్ని విడిచిపెట్టాను. అందుకే నాకు లభించిన ఆత్మశాంతి ముందు నీ సామ్రాజ్య వైభవం కూడా చిన్నదే.”

ఆ మాటలు రాజు హృదయాన్ని తాకాయి. తన అజ్ఞానం గ్రహించి నిజమైన సంపద ఆత్మశాంతేనని తెలుసుకున్నాడు.

శ్రీరాముడు అయోధ్య రాజ్యాన్ని ధర్మం కోసం క్షణంలో విడిచిపెట్టడం జితసంగదోషాకు మహోన్నత ఉదాహరణ. అలాగే జనక మహారాజు రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ కూడా అంతరంగంలో అసక్తుడిగా జీవించి అధ్యాత్మనిత్యుడు ఎలా ఉండాలో ప్రపంచానికి చూపించాడు. అందుకే గీతలోనే “యోగః కర్మసు కౌశలం” అని శ్రీకృష్ణుడు కర్తవ్యాన్ని నిష్కామభావంతో చేయడమే నిజమైన యోగమని ఉపదేశించాడు.

వివేకచూడామణిలో శ్రీశంకరాచార్యులు బాహ్య ప్రపంచం అనిత్యమని, అంతరంగంలో అహంకారాన్ని జయించి సమభావాన్ని సాధించినవారే నిజమైన జ్ఞానులని పేర్కొన్నారు. ప్రపంచాన్ని జయించడం గొప్పది కాదు; తన మనస్సును జయించడమే అత్యున్నత విజయం. అహంకారానికి బదులు వినయం, మోహానికి బదులు వివేకం, కోరికలకు బదులు సంతృప్తి, ద్వంద్వాలకు బదులు సమత్వం అలవడినప్పుడు మాత్రమే మనిషి ‘అమూఢుడు’ అవుతాడు. అలాంటి జ్ఞానులే శ్రీకృష్ణుడు చెప్పిన ‘పదమవ్యయం’ అనే శాశ్వతమైన పరమపదాన్ని చేరుకుంటారు.

ఈ శ్లోకం ప్రతి మనిషికి ఒక దివ్య సందేశం ఇస్తుంది. బాహ్య ప్రపంచాన్ని మార్చే ప్రయత్నం కంటే అంతరంగాన్ని శుద్ధి చేసుకోవడమే గొప్ప సాధన. మనసులోని అహంకారాన్ని తొలగించి, మోహాన్ని జయించి, కోరికలను నియంత్రించి, సుఖదుఃఖాల యందు సమత్వాన్ని అలవర్చుకున్నప్పుడు జీవితం భగవద్గీత బోధించిన పరమశాంతి వైపు పయనిస్తుంది. ఇదే పురుషోత్తమ ప్రాప్తి యోగం యొక్క సారాంశం; ఇదే మానవజన్మకు పరమార్థం.