ఆత్మ విచారణ

[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘ఆత్మ విచారణ’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]

ప్రపంచపు రహస్యాలను ఛేదించాలనే తపనతో మనిషి సముద్రగర్భాలను శోధిస్తున్నాడు; అంతరిక్షపు అంచులను అన్వేషిస్తున్నాడు. అయినా తన అంతరంగంలో నిశ్శబ్దంగా నిలిచిన ఒక ప్రశ్నను విస్మరిస్తున్నాడు – “నేను ఎవరు?” పేరుప్రతిష్ఠలు, పదవీబాధ్యతలు, బంధానుబంధాల ఆవరణాలను దాటి, తన ఉనికికి మూలమైన సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలనే జిజ్ఞాస కలిగినప్పుడే వేదాంత ప్రయాణం ప్రారంభమవుతుంది.

వేదాంతం పండితుల చర్చలకు పరిమితమైన తత్వశాస్త్రం కాదు. సుఖదుఃఖాల మధ్య కొట్టుమిట్టాడే మనిషికి తన స్వరూపాన్ని విచారించే మార్గాన్ని చూపే జ్ఞానబోధ. వేదాల అంత్యభాగంగానూ, వాటి తాత్త్విక పరమార్థాన్ని ప్రకటించే బోధగానూ ఉపనిషత్తులు వేదాంతానికి ప్రధాన ఆధారాలయ్యాయి. ఆత్మవిచారణను అద్వైత వేదాంత దృష్టితో పరిశీలించినప్పుడు, మనకు సుపరిచితమైన జీవితమే ఒక నూతన అవగాహనకు వేదికవుతుంది.

“నేను ఎవరు?” అని అడిగితే పేరు చెబుతాం. వృత్తిని వివరిస్తాం. కుటుంబంలో మన స్థానాన్ని తెలియజేస్తాం. అయితే పేరు జననం తరువాత వచ్చింది; పదవి కాలక్రమంలో లభించింది; బంధాలు జీవితప్రవాహంలో ఏర్పడ్డాయి. ఇవి మన వ్యావహారిక పరిచయాలే. వీటితోనే మన ఉనికికి సంపూర్ణ నిర్వచనం లభిస్తుందా?

బాల్యదేహం యౌవనంలో మారుతుంది; యౌవనశరీరం వృద్ధాప్యంలో మరొక రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. అభిరుచులు మారుతాయి; అభిప్రాయాలు పరిణమిస్తాయి; అనుభవాలు వచ్చిపోతాయి. ఈ పరిణామాల మధ్య “నేను ఉన్నాను” అనే ఎరుక మనకు అత్యంత సన్నిహితంగా ఉంటుంది. మారుతున్న అనుభవాలనూ, వాటిని తెలుసుకునే చైతన్యాన్నీ వివేచించి చూడమని వేదాంతం సూచిస్తుంది.

ఆత్మ నిత్యత్వాన్ని భగవద్గీత ఇలా ప్రకటిస్తుంది:

“న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిన్ నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః।
అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణోన హన్యతే హన్యమానే శరీరే॥”
(భగవద్గీత, 2.20)

ఆత్మకు పుట్టుక లేదు; మరణం లేదు. అది ఒకప్పుడు ఉనికిలోకి వచ్చి, మరొకప్పుడు అంతరించిపోయేది కాదు. జన్మరహితమైనది, నిత్యమైనది, శాశ్వతమైనది. దేహం నశించినా ఆత్మ నశించదని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. శరీర పరిణామాలనే మన సంపూర్ణ స్వరూపంగా భావించే దృష్టిని ఈ బోధ ప్రశ్నిస్తుంది.

ఇదే విచారణను మన భావోద్వేగాలకు అన్వయించుకోవచ్చు. “నాకు కోపం వచ్చింది” అంటాం. కొంతసేపటికి “కోపం తగ్గింది” అంటాం. కోపం రావడమూ, తగ్గడమూ మనకు తెలుస్తున్నాయి. మరి వచ్చిపోయే కోపమే నా సంపూర్ణ స్వరూపమా? బాధను అనుభవిస్తున్నంత మాత్రాన నేనే బాధనైపోతానా? భావోద్వేగాలను గుర్తిస్తూనే, వాటితో మన ఉనికినంతటినీ ముడిపెట్టకుండా పరిశీలించడం ఆత్మవిచారణకు తొలి మెట్టు.

మనస్సును ప్రకాశింపజేసే చైతన్యాన్ని కేనోపనిషత్తు ఇలా సూచిస్తుంది:

“యన్మనసా న మనుతే యేనాహుర్మనో మతమ్।
తదేవ బ్రహ్మ త్వం విద్ధి నేదం యదిదముపాసతే॥”
(కేనోపనిషత్తు, 1.5)

మనస్సు ఒక విషయంగా గ్రహించలేనిదీ, మనస్సు సైతం దేని చైతన్యంలో తెలుసుకోబడుతున్నదో, అదే బ్రహ్మమని ఈ మంత్రం సూచిస్తుంది. బ్రహ్మాన్ని మనకు ఎదురుగా ఉన్న ఒక వస్తువుగానో, మనస్సులో ఏర్పరచుకున్న భావనగానో పరిమితం చేయరాదని హెచ్చరిస్తుంది. అద్వైత వ్యాఖ్యానంలో ఇది ఆలోచనలను, అనుభూతులను వెలిగించే చైతన్యానికి సూచన.

ఇక్కడ ‘సాక్షి’ అంటే మనలో కూర్చుని మనల్ని గమనించే మరొక వ్యక్తి కాదు. మనోవృత్తుల రాకపోకలను తెలుసుకునే చైతన్యానికి ఇచ్చిన పేరు. ఆకాశంలో మేఘాలు సంచరించినా ఆకాశం వాటిలో ఒకటిగా మారనట్లే, మనస్సులో భావాలు ఉద్భవించినంత మాత్రాన వాటినే ఆత్మస్వరూపంగా నిర్ణయించరాదని అద్వైతం బోధిస్తుంది.

అయితే ఈ అవగాహన ఒక వాక్యాన్ని కంఠస్థం చేయడంతో పరిపూర్ణం కాదు. బృహదారణ్యకోపనిషత్తులో యాజ్ఞవల్క్యుడు మైత్రేయికి ఇచ్చిన ఉపదేశం సాధనామార్గాన్ని తెలియజేస్తుంది:

“ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః శ్రోతవ్యో మంతవ్యో నిదిధ్యాసితవ్యో మైత్రేయి..”
(బృహదారణ్యకోపనిషత్తు, 2.4.5లోని భాగం)

ఆత్మను సాక్షాత్కరించుకోవాలి; దాని గురించిన బోధను వినాలి; విచారించాలి; గాఢంగా ధ్యానించాలి. శ్రవణం శాస్త్రబోధను అందిస్తుంది. మననం సందేహాలను పరిశీలించి అవగాహనను దృఢపరుస్తుంది. నిదిధ్యాసనం తెలుసుకున్న సత్యంలో బుద్ధి స్థిరపడేందుకు తోడ్పడుతుంది. ఈ క్రమంలో ఆత్మవిచారణ కేవలం ఆలోచనగా మిగలకుండా జీవనసాధనగా పరిణమిస్తుంది.

ప్రతిరోజూ కొద్దిసేపు అంతర్ముఖులమవుదాం. “ఒక అపజయాన్నే నా విలువగా భావించానా? ఇతరుల ప్రశంసపైనే నా ఆనందాన్ని నిలిపానా? మారుతున్న పరిస్థితులతో నా స్వరూపాన్ని ముడిపెట్టుకున్నానా?” అని ప్రశ్నించుకుందాం. కుటుంబ, వృత్తి బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తూనే, వాటివల్ల ఏర్పడిన గుర్తింపుల పరిమితిని తెలుసుకోవచ్చు.

వేదాంతం మనకు కొత్త పేరును ప్రసాదించదు; పేర్లకూ పాత్రలకూ అతీతమైన స్వరూపాన్ని విచారించమంటుంది. “నేను ఎవరు?” అనే ప్రశ్న పలుకులో ఉదయిస్తే జిజ్ఞాస; అంతరంగంలో నిలిస్తే సాధన; శాస్త్రబోధతో పరిపక్వమైతే స్వస్వరూప దర్శనానికి ద్వారం.