ఆత్మస్వరూపం

[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘ఆత్మస్వరూపం’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]

ఉత్క్రామంతం స్థితం వాపి భుంజానం వా గుణాన్వితమ్।
విమూఢా నానుపశ్యంతి పశ్యంతి జ్ఞాన చక్షుషః॥
(భగవద్గీత 15వ అధ్యాయం, 10వ శ్లోకం)

ఈ శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుడు జీవాత్మ యొక్క సూక్ష్మతను, దానిని గ్రహించగలిగే జ్ఞాన దృష్టి యొక్క మహిమను అద్భుతంగా వివరిస్తున్నాడు. “జీవుడు శరీరంలో ఉండి ఇంద్రియాల ద్వారా విషయాలను అనుభవిస్తున్నా, లేదా శరీరాన్ని విడిచి వెళ్లిపోతున్నా, అజ్ఞానులు దానిని చూడలేరు. కానీ జ్ఞాన నేత్రాలు కలవారు దానిని స్పష్టంగా గ్రహిస్తారు” అని భగవంతుడు ఉపదేశిస్తున్నాడు.

మనకు ప్రతిరోజూ కనిపించే ఒక సాధారణ దృశ్యాన్ని తీసుకుందాం. ఒక వ్యక్తి జీవించి ఉన్నప్పుడు అతని కళ్ళు, చెవులు, గుండె, మెదడు అన్నీ పనిచేస్తుంటాయి. అకస్మాత్తుగా మరణం సంభవిస్తుంది. శరీరం అక్కడే ఉంటుంది. కళ్ళు ఉన్నాయి, గుండె ఉంది, మెదడు ఉంది. కానీ జీవం లేదు. ఏమి పోయింది? వైద్య శాస్త్రం శరీర అవయవాల వరకు మాత్రమే చెప్పగలదు. కానీ ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం చెబుతుంది – “పోయింది జీవాత్మ.” శరీరానికి చైతన్యాన్ని ఇచ్చేది ఆత్మే. విద్యుత్తు పోయిన తరువాత బల్బు వెలగనట్లే, ఆత్మ వెళ్లిపోయిన తరువాత శరీరం పనిచేయదు.

కఠోపనిషత్ ఇదే విషయాన్ని మరింత స్పష్టంగా చెబుతుంది:

“న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిత్”

అంటే ఆత్మకు జననమూ లేదు, మరణమూ లేదు. అది నిత్యమైనది. మనం చూస్తున్నది కేవలం శరీర మార్పు మాత్రమే.

ఇదే భావాన్ని శ్వేతాశ్వతర ఉపనిషత్ మరింత అందంగా వ్యక్తం చేస్తుంది:

“బాలాగ్రశతభాగస్య శతధా కల్పితస్య చ”

అంటే వెంట్రుక కొన యొక్క వందవ భాగాన్ని మళ్లీ వంద భాగాలుగా విభజిస్తే ఎంత సూక్ష్మంగా ఉంటుందో, ఆత్మ అంతకన్నా సూక్ష్మమైనది. అలాంటి ఆత్మను భౌతిక నేత్రాలతో చూడలేమని ఉపనిషత్తులు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

ఈ శ్లోకంలో “విమూఢా” అనే పదం చాలా ముఖ్యమైనది. విమూఢుడు అంటే విద్యలేని వాడు కాదు. ప్రపంచ జ్ఞానం ఎంత ఉన్నా, తనను తాను శరీరంగా భావించే వాడే విమూఢుడు. ఈ రోజుల్లో మనిషి అంతరిక్షంలోకి వెళ్లగలుగుతున్నాడు, కృత్రిమ మేధస్సును సృష్టిస్తున్నాడు. కానీ “నేను ఎవరు?” అనే ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం తెలియకపోతే, ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో అతను ఇంకా అజ్ఞానిగానే మిగులుతాడు.

ఒక కారును పరిశీలిస్తున్న మెకానిక్ ఉదాహరణను తీసుకుందాం. అతను ఇంజిన్, గేర్, బ్రేక్, స్టీరింగ్ అన్నీ పరిశీలిస్తాడు. కానీ డ్రైవర్ గురించి తెలియకపోతే కారు ఎలా కదులుతోందో పూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేడు. అలాగే శరీరంలోని అవయవాలను మాత్రమే పరిశీలించడం ద్వారా జీవితం యొక్క పూర్తి రహస్యం అర్థం కాదు. శరీరాన్ని నడిపించే ఆత్మను తెలుసుకోవాలి.

భాగవత పురాణంలో జడభరతుని కథ దీనికి గొప్ప ఉదాహరణ. అతను రాజు రహూగణునికి ఇలా బోధించాడు: “నీవు చూస్తున్నది శరీరం మాత్రమే. నిజమైన నేను ఈ దేహం కాదు. నేను ఆత్మను.” ఈ బోధ విన్న తరువాత రాజుకు జ్ఞానోదయం కలిగింది. అప్పటివరకు కనిపించినది కేవలం మనిషి శరీరమే; ఆ తరువాత కనిపించింది ఆత్మస్వరూపం.

ఇదే సత్యాన్ని యోగవాశిష్ఠం కూడా బోధిస్తుంది. శరీరాన్ని ఆకాశంలో తేలియాడే మేఘంతో పోల్చి, ఆత్మను నిత్యమైన ఆకాశంగా వర్ణిస్తుంది. మేఘాలు వస్తాయి, పోతాయి; కానీ ఆకాశం మారదు. అలాగే శరీరాలు మారుతుంటాయి, జనన మరణాలు సంభవిస్తుంటాయి; కానీ ఆత్మ ఎప్పటికీ నశించదు.

బృహదారణ్యక ఉపనిషత్ ఒక అద్భుతమైన ఉపమానం చెబుతుంది. తేనేటీగ పువ్వులోని తేనెను కన్నులతో చూడలేని విధంగా సేకరిస్తుంది. అలాగే ఆత్మ కూడా సూక్ష్మమైనది. అది భౌతిక కళ్ళకు కనిపించదు. దాన్ని దర్శించాలంటే జ్ఞాన చక్షువులు కావాలి.

ఈ జ్ఞాన నేత్రాలు ఎలా కలుగుతాయి? శాస్త్ర అధ్యయనం, సత్సంగం, ధ్యానం, భక్తి, గురు కృప ద్వారా కలుగుతాయి. అర్జునుడు కూడా సాధారణ నేత్రాలతో విశ్వరూపాన్ని చూడలేకపోయాడు. అందుకే భగవంతుడు “దివ్యం దదామి తే చక్షుః” (గీత 11.8) అని దివ్య దృష్టిని ప్రసాదించాడు.

ఈ శ్లోకం మనకు ఒక గొప్ప సత్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. మనం శరీరం కాదు; శరీరంలో నివసిస్తున్న ఆత్మము. జననం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం, మరణం అన్నీ శరీరానికే. కానీ ఆత్మ శాశ్వతమైనది. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినవారే “జ్ఞాన చక్షుషః”. వారు మరణాన్ని చూసి భయపడరు, జీవితాన్ని చూసి మోహపడరు. ఎందుకంటే వారికి తెలుసు – శరీరం వస్త్రంలాంటిది, ఆత్మ ధారణచేసే వాడే నిజమైన “నేను”.

అంతేకాక, ఈ జ్ఞానం కేవలం మరణ రహస్యాన్ని తెలుసుకోవడానికి మాత్రమే కాదు; జీవితాన్ని సార్థకం చేసుకోవడానికి కూడా అవసరం. తనలోని ఆత్మతత్వాన్ని దర్శించినవాడు ప్రతి జీవిలో భగవంతుని సాన్నిధ్యాన్ని గుర్తిస్తాడు. అక్కడ ద్వేషానికి చోటుండదు, అహంకారానికి స్థానం ఉండదు. అప్పుడు మనిషి నిజమైన శాంతిని, భయరహితత్వాన్ని, మోక్షమార్గాన్ని పొందుతాడు. ఈ అవగాహన కలిగినప్పుడే జీవితం యొక్క అసలైన అర్థం ప్రత్యక్షమవుతుంది.