సినిమా, సంగీతం, కళలు, క్రీడలు – ఇలా ఏ రంగమైనా, అందులో విశేష ప్రతిభ కనబరిచిన అలనాటి కొందరు వ్యక్తుల గురించి, వారి జీవితంలోని కొన్ని విశిష్ట ఘటనల గురించి, ఉదాత్త ఆశయాలతో జరిగిన కొన్ని కార్యక్రమాల గురించి అరుదైన విషయాలను అపురూపమైన చిత్రాలతో ‘అలనాటి అపురూపాలు’ పేరిట సంచిక పాఠకులకు అందిస్తున్నారు లక్ష్మీ ప్రియ పాకనాటి.
~
స్వరకర్త సజ్జాద్ హుస్సేన్:
సజ్జాద్ ప్రతిభావంతుడైన స్వరకర్త. ఆయన హిందీ చిత్రాలకు దాదాపు 100 పాటలు స్వరపరిచారు. దురదృష్టవశాత్తు ఆయన తన కెరీర్లో 16 చిత్రాలకు మాత్రమే సంగీతం అందించగలిగారు. అతి తక్కువ సమయంలోనే గొప్ప విజయాన్ని సాధించి ప్రజాదరణ పొందేవారు; కానీ అలా జరగలేదు. ఆయన కోపిష్టి, ముక్కుసూటిగా మాట్లాడేవారు. ఆయన పరిశ్రమలో ఎవరినీ ఎప్పుడూ పట్టించుకోలేదు. ఆయన ప్రాథమికంగా పరిపూర్ణతావాది. ఆయనకు సహాయకులు ఎవరూ లేరు, సినిమా పాటలకి సంబంధించి అన్నీ స్వయంగా చేసుకునేవారు. వాయిద్యకారుడు చిన్న పొరపాటు చేసినా, గాయకులని, ఇతరులను నిరాశపరిచేలా రీటేక్ చేయించేవారు. పైగా ఆయన బాణీలకు పాడటం కష్టంగా ఉండేది, లతా మంగేష్కర్ కూడా చివరి టేక్ల సమయంలో కొంచెం భయపడేవారట.
సజ్జాద్ హుస్సేన్ 1917 జూన్ 15న సీతామౌలో జన్మించారు. వీరి తండ్రి మహమ్మద్ అమీర్ సీతామౌ సంస్థానంలో నివసించే చిన్న దర్జీ. “ప్రత్యేక సందర్భాలలో రాజు బట్టలు కుట్టడానికి” అమీర్ గారిని నియమించినప్పుడు పరిస్థితులు మారిపోయాయి. చాలా సంస్థానాల మాదిరిగానే, సీతామౌలోని ఆస్థానంలో సంగీత సభలు ఎక్కువగా ఉండేవి. రాజు రామ్ సిన్హ్ II తో అమీర్ గారికి కొత్తగా ఏర్పడిన సాన్నిహిత్యం కారణంగా, ఈ కచేరీలకు ఆయన హాజరయ్యేవారు. ఈ సంగీత సభలు ఆయనకి కొత్త ప్రపంచాన్ని పరిచయం చేశాయి. సితార్ పట్ల ఆకర్షితుడై, ఆయన దాన్ని నేర్చుకుని, కొంత ప్రావీణ్యాన్ని సంపాదించారు. సితార్తో పాటు మరికొన్ని వాయిద్యాలు వాయించడంలో ప్రతిభ కనబరిచారు.
మహమ్మద్ అమీర్కు తొమ్మిది మంది పిల్లలు – ఐదుగురు కుమారులు మరియు నలుగురు కుమార్తెలు. సజ్జాద్ హుస్సేన్ ఆ కుటుంబంలో చిన్నవారు. ఇతర తోబుట్టువులకి సంగీతం పట్ల ఆసక్తి లేదు. కానీ సజ్జాద్ హుస్సేన్కి ఆసక్తి కలిగింది, తరచుగా తండ్రితో పాటు కచేరీలకు హాజరయ్యేందుకు ప్యాలెస్కు వెళ్లేవారు.
ఒకసారి ప్యాలెస్కు సితార్ వాయిద్య ప్రదర్శన జరగగా, సజ్జాద్ సితార్ పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. ఆ కళాకారుడు ప్రదర్శనలోని కొంతభాగాన్ని మర్నాడు ఇంటివద్ద తన మిత్రులకి వాయించి చూపారు సజ్జాద్. అది చూసి తండ్రి అమీర్ ఆశ్చర్యపోయారట. అలాగే ఓ ధనవంతుని ఇంట్లో మాండలిన్ని చూసిన సజ్జాద్ స్వయంగా తానొక మాండలిన్ని తయారు చేసుకుని వాయించసాగారట. తన కొడుకుకు సంగీతంలో ప్రత్యేక ప్రతిభ ఉందని మహమ్మద్ అమీర్ గ్రహించారు. అయితే ఆయన సంప్రదాయవాది. సంగీతాన్ని తన ‘రోజీ-రోటీ కా జరియా’గా చేసుకోనని – అంటే సంగీతాన్ని జీవనోపాధిగా చేసుకోనని కొడుకు వద్ద మాట తీసుకున్నారట. తండ్రి చనిపోయిన రెండేళ్ళ తరువాత, సజ్జాద్ బొంబాయికి వెళ్ళి సినీ రంగంలో అవకాశాలకై ప్రయత్నించాలని నిర్ణయించుకున్నారు.
సజ్జాద్ వాద్య నైపుణ్యాల వల్ల ఆయనకి సోహ్రాబ్ మోడీ గారి మినర్వా మూవీటోన్లో ఆర్కెస్ట్రాలో సంగీతకారుడిగా ఉద్యోగం దొరికింది. తరువాత ఆయన మినర్వా నుండి, వాడియా మూవీటోన్కు మారారు. మినర్వాలో జీతం నెలకి 30 రూపాయలు కాగా, వాడియాలో నెలకు 60/- రూపాయలు లభించాయి. అయితే, తన కెరీర్ సాగుతున్న విధానం నచ్చక, సజ్జాద్ వాడియాను వదిలి ఆల్ ఇండియా రేడియోలో చేరారు, కానీ కేవలం నాలుగు నెలల తర్వాత ఆ ఉద్యోగాన్ని కూడా వదిలేశారు.
ఆయన అసలు కోరిక సంగీత దర్శకుడు కావడం. ఆ రోజుల్లో, సంగీత దర్శకుడు కావాలంటే, – సంగీతకారుల కుటుంబానికి చెందినవారై ఉండాలి, లేదా తమ అర్హతలను నిరూపించుకోవడానికి సంగీత దర్శకుడికి సహాయకుడిగా పనిచేయాలి. సజ్జాద్ రెండవ ఎంపికను ఎంచుకున్నారు, అయినప్పటికీ ఒకరికి సహాయకుడిగా పని చేయాలనే ఆలోచన ఆయనకి ఇష్టం లేదు; ఆయన స్వతంత్ర దృక్పథం కలిగిన వ్యక్తి. వివిధ ఆర్కెస్ట్రాలలో తన తండ్రి వాయించిన అన్ని వాయిద్యాలను ఒక జాబితా చేశారు సజ్జాద్: సితార్, మాండొలిన్, వీణ, విచిత్ర వీణ, వయోలిన్, ఫ్లూట్, జల్ తరంగ్, క్లారినెట్, పియానో, హార్మోనియం, స్పానిష్ గిటార్, హవాయియన్ గిటార్. ఈ అనుభవం, వివిధ స్వరకర్తలకు సహాయకుడిగా తన తదుపరి పనితో కలిసి, స్వతంత్ర సంగీత దర్శకుడిగా ఎదగడానికి ప్రయత్నిస్తున్న ఆయనకి దృఢమైన పునాదిని అందించింది.
సజ్జాద్ కు ‘గాలీ’ (1944) సినిమాతో బ్రేక్ వచ్చింది, ఆ సినిమాకి ఆయన కొన్ని పాటలు స్వరపరిచారు. కొంతకాలం తర్వాత, సజ్జాద్ సంగీత దర్శకుడు హనుమాన్ ప్రసాద్ దగ్గర సహాయకుడిగా చేరారు. హనుమాన్ ప్రసాద్ ముఖ్య స్వరకర్తగా ఉన్న ఎ.ఆర్. దేశాయ్ ప్రొడక్షన్ సినిమా ‘గాలీ’ (1944) కి, సజ్జాద్ ఆగ్ లగీ పె లగీ సావన్, అబ్ ఆజా దిల్ న లగే అనే రెండు పాటలను కంపోజ్ చేశారు. ఈ రెండు పాటలను ఆ కాలంలో ప్రముఖ గాయని అయిన నిర్మలా దేవి పాడారు.
అయితే, అదే సంవత్సరంలో విడుదలైన మరో చిత్రం ఆయనకు మరిన్ని అవకాశాలు కల్పించింది. కానీ అది చాలా వివాదాలకు కారణమైంది. సజ్జాద్ గారి ఆసక్తికరమైన కెరీర్లో అనేక వివాదాలలో ఇది మొదటిది.
‘దోస్త్’ చిత్రాన్ని షౌకత్ రిజ్వీ తన భార్య నూర్ జెహాన్ కోసం నిర్మించారు, అప్పటికి ఆమెకు 18 ఏళ్లు. ఈ ప్రాజెక్టుకు మొదట సంగీత దర్శకుడిగా మీనా కుమారి తండ్రి అలీ బక్ష్ గారిని ఎంచుకున్నారు.
షౌకత్ సాహే (నూర్జహాన్ భర్త) తన పాటలన్నింటినీ తిరస్కరించడంతో అలీ బక్ష్ సజ్జాద్ను సంప్రదించి సహాయం కోరారు.
సజ్జాద్ అలీ బక్ష్ గారితో కలిసి రిజ్వీ ఇంటికి వెళ్ళారు, సజ్జాద్ పాటలలో ఒక పాటని వినమని నిర్మాతకి చెప్పారు. సజ్జాద్ ఆ పాటను ప్లే చేసి, రిజ్వీ స్పందన కోసం వేచి ఉన్నారు. రిజ్వీ స్పందించలేదు.
కానీ, పక్క గదిలోంచి వింటున్న నూర్ జెహాన్ పరుగెత్తుకుంటూ లోపలికి వచ్చింది. కథానాయికకు ఆ పాట నచ్చింది. ఆమెకు ఒప్పుకున్న తర్వాత, మిగతా వారందరూ అంగీకరించారు. వారందరూ తమ సినిమాకి సజ్జాద్ గారే సంగీతం అందించాలని కోరుకున్నారు. అలీ బక్ష్ తప్పుకోవాల్సి వచ్చింది. ఇది సజ్జాద్ గారికి ఒక మలుపు.
ఆయన మొదట ‘కోయి ప్రేమ్ కా దేకే సందేశ’ పాటను స్వరపరిచారు. ఈ మెలొడీని మొదటిసారి విన్నప్పుడు కలిగే మధురమైన బాధ ఎప్పుడు విన్నా మనసులో మెదులుతూనే ఉంటుంది. ఆ పాటని యూట్యూబ్లో వినవచ్చు.
https://www.youtube.com/watch?v=AYtRfbmczxs
ఇదే సినిమాలో నూర్ జెహాన్ కోసం సోలో సాంగ్ ‘బద్నామ్ మొహబ్బత్ కౌన్ కరే’ వంటి పాటలతో, సజ్జాద్ హుస్సేన్ కెరీర్ పెద్ద ఎత్తున ప్రారంభమైంది
[ఈ పాట నుంచి ప్రేరణ పొందిన ఘంటసాల 1954లో, ‘చంద్రహారం’ సినిమాలో ‘ఇది నా చెలి’ పాటలో ఇంటర్ల్యూడ్ లా ఉపయోగించారు. ఆ పాటని యూట్యూబ్లో చూడవచ్చు. https://www.youtube.com/watch?v=2bb2YbaFuiM ]. సజ్జాద్ హుస్సేన్, షౌకత్ రిజ్వి విడిపోయినప్పుడు ఒక సమస్య ఎదురైంది. సినిమా పాటల విజయానికి ఎవరికి ఘనత ఇవ్వాలి అనేదానిపై ఘర్షణ జరిగింది. రిజ్వి అది తన భార్య ఘనత అని నమ్మారు; సజ్జాద్ అంగీకరించలేదు. వాదనలు పెరిగి, సజ్జాద్ హుస్సేన్, నూర్ జెహాన్ మళ్లీ ఎప్పటికీ కలిసి పనిచేయలేదు.
సజ్జాద్ తదుపరి చిత్రం ‘1857’ (1946) ఆ యుగానికి చెందిన మరో ఇద్దరు ప్రముఖ గాయకులు సురేంద్ర మరియు సురయ్య నటించారు. ఈ చిత్రంలో కొన్ని మనోహరమైన పాటలు ఉన్నాయి, ముఖ్యంగా సురయ్యపై చిత్రించిన సోలో ‘ఘమ్-ఎ-ఆషియానా’.
దీని తరువాత సజ్జాద్ కెరీర్ ఒడిదుడుకులకు లోనైంది. ఆయన అత్యంత విజయవంతమైన దశ 1950-52 కాలంలో, ఆయన ఐదు సినిమాలు చేశారు. (వీటిలో రెండు సినిమాలకు ఒకరు కంటే ఎక్కువ మంది సంగీత దర్శకులు పనిచేశారు.) ఈ కాలంలోని ప్రముఖ చిత్రం ‘సంగ్దిల్’ (1952), ఇది జేన్ ఐర్ కృతికి అనుసరణ. మధుబాల, దిలీప్ కుమార్ నటించారు. ఈ చిత్రంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ పాట ‘యే హవా యే రాత్ యే చాందిని’.
‘యే హవా..’ అనేది తలత్ మెహమూద్ గారి సిగ్నేచర్ పాటగా మారింది, ఇది అతని స్వంత, సులభమైన శైలిలో ప్రదర్శించబడింది, కానీ 17 రీటేక్లు అవసరమయ్యాయట. దాంతో సజ్జాద్ అతనికి ‘గలత్ మెహమూద్’ అని పేరు పెట్టారాట. ‘దిల్ మే సమ గయే..’ అనే యుగళగీతంలో గాయకుడు మళ్ళీ ముందుకు సాగారు.
వ్యక్తిగత సమీకరణాలు ఎలా ఉన్నా, సజ్జాద్ మరియు లతా మంగేష్కర్ ఒకరి సామర్థ్యాల పట్ల ఒకరు అపారమైన గౌరవాన్ని కలిగి ఉండేవారు. సజ్జాద్ కంపోజిషన్లు తనకు వణుకు పుట్టించేవని ఆమె కొన్ని ఆమె ఇంటర్వ్యూలలో చెప్పారు. ఆ భయానికి కొంతవరకు ఆయన వ్యక్తిత్వం కారణం కావచ్చు కానీ, నిజం చెప్పాలంటే, ఆమెకు ఆయన కొన్ని ఉత్తమ పాటలు ఇచ్చారు – ఏ దిల్రుబా (రుస్తం సోహ్రాబ్, 1963), జాతే హో తో జావో (ఖేల్, 1950), ఆజ్ మేరే నసీబ్ నే (హల్చల్, 1951), వో తో చలే గయే ఆయే దిల్ (సంగ్దిల్). 1951లో మధుబాల నటించిన ‘సైయాఁ’ సినిమాలో లత పాడిన ఆరు అద్భుతమైన సోలో పాటలు ఉన్నాయి, ఇది పాతకాలపు హిందుస్తానీ చలనచిత్ర సంగీత అభిమానులందరికీ నిజమైన విందు. నిజానికి, ‘సంగ్దిల్’ పై ఏ చర్చ కూడా గీతా దత్ పాడిన భక్తి పూర్వక ‘దర్శన్ ప్యాసి ఆయి దాసి’ పాట గురించి ప్రస్తావించకుండా పూర్తి కాదు, దీనిలో సజ్జాద్ గుడి గంటల ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబించడానికి జలతరంగ్ (అల్లావుద్దీన్ ఖాన్) ను వినూత్నంగా ఉపయోగించారు.
సజ్జాద్ తో మళ్ళీ కలిసిన దర్శకుడు ఎస్.కె. ఓజా (హల్చల్ దర్శకుడు) ఓ సింహళ సినిమా చేయడానికి సంప్రదించారు. ‘దైవయోగయ’ అనే చారిత్రక చిత్రంలో సజ్జాద్ కూర్చిన స్వరాలు, ఎందుకో సంగీతాభిమానుల దృష్టికి రాలేకపోయాయి.
‘రుస్తం సోహ్రాబ్’ (1963) సినిమా క్లిష్టమైన స్వరకర్తగా సజ్జాద్ ఖ్యాతితో ముడిపడి ఉంది. ఈ సినిమాలో రెండు మహిళా సోలోలు – సురయ్యా పాడిన ‘యే కైసీ అజాబ్ దస్తాన్’, లతా మంగేష్కర్ తన శక్తిని అత్యున్నత స్థాయిలో చూపిన అద్భుతమైన పాట ‘ఏ దిల్రుబా’ సుప్రసిద్ధమయ్యాయి (యాదృచ్ఛికంగా, ఈ రెండు పాటలలో ఉపయోగించిన ఈజిప్షియన్ వీణను జాజ్ ట్రంపెటర్ మరియు అరేంజర్ వాయించారు). ఈ రెండు పాటలు సజ్జాద్కు అగ్రశ్రేణి స్వరకర్తలతో సమాన స్థాయి కల్పించినప్పటికీ, ఆయన కృషి ఆపలేదు. గొప్ప ఖవ్వాలీలలో ఒకటైన ‘ఫిర్ తుమ్హారీ యాద్ ఆయీ’ అందించారు.
‘రుస్తం సోహ్రాబ్’ తర్వాత ఆయన కెరీర్ ఒక్కసారిగా కుప్పకూలింది.
హుస్సేన్ కు సినిమాల్లో మాండొలిన్ వాయించడానికి చాలా ఆహ్వానాలు వచ్చినప్పటికీ, ఆయన మూడింటినే అంగీకరించాడు. మొదటిది అతని సన్నిహితుడు, స్వరకర్త వసంత్ దేశాయ్ గారి, ‘దో బెహ్నెన్’ (1963) సినిమా యొక్క టైటిల్ మ్యూజిక్ ట్రాక్లో మాండొలిన్ వాయించారు. రెండవది, మూడవది – దర్శకుడు బాపు సంగీత దర్శకుడు కె.వి. మహదేవన్లతో చేసిన తెలుగు చిత్రాలైన ముత్యాల ముగ్గు, గోరంత దీపం.
బహదూర్ షా జాఫర్ జీవితం ఆధారంగా కమల్ అమ్రోహి ప్రతిష్ఠాత్మకంగా ప్రారంభించిన ‘ఆఖ్రీ మొఘల్’ అనే పెద్ద సినిమా ప్రాజెక్ట్ కోసం సజ్జాద్ హుస్సేన్ సంతకం చేశారు. కానీ ఆ సినిమా ఆగిపోవడం దురదృష్టం.
అహంకార స్వభావం, ప్రముఖులతో విభేదాలు ఆయనకి చాలా ఇబ్బందులను కలిగించాయి. నెమ్మదిగా ఆయన మొరటు ప్రవర్తన, విభేదాల గురించి అతిశయోక్తి కథలు పరిశ్రమలో వ్యాపించాయి. ఆయనకి అవకాశాలు పూర్తిగా క్షీణించాయి.
పాకనాటి లక్ష్మీ ప్రియ, బాల్యం నుండే పాత సినిమాలు, సంగీతం పట్ల అభిరుచి కలిగి ఉన్నారు. చలన చిత్రాల విషయ సేకరణకర్త అయిన తన తండ్రిగారి నుండి ఎన్నో సంగతులు తెలుసుకున్నారు, నేర్చుకున్నారు. ఈ సంప్రదాయాన్ని ఆమె సోదరుడు కొనసాగిస్తున్నారు, వారి ఇల్లు సేకరణల నిధి. పుస్తక పఠనం పట్ల ఆసక్తిగల లక్ష్మీ ప్రియ నిత్య విద్యార్థిగా ఉండడానికి ఇష్టపడతారు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎం.ఎస్.సి జువాలజీలో బంగారు పతకం సాధించారు. అదే విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎంబిఎ చేశారు. ఒక బిజినెస్ స్కూల్లో మార్కెటింగ్ బోధించారు. సున్నితమైన ఆరోగ్యం కారణంగా ఉద్యోగాన్ని విడిచిపెట్టారు. ప్రస్తుతం – పాతకాలపు అభిమానుల ఆనందం కోసం, వారు పాత చిత్రాలు, పాటలు మరియు సమాచార పోస్ట్లను ఆస్వాదించేందుకు ఫేస్బుక్లో మ్యూజిక్ గ్రూప్స్ నిర్వహిస్తున్నారు.