[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘అల్ప జ్ఞానం’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]
శ్లోకం:
సర్వస్యాపి కస్యాసౌ భవతః పరిమాపణం
స్వల్పాజ్ఞానముద్ధత్యో గర్వభారేణ సంయతః।
అజ్ఞః చిరస్థిరో భవతి యస్మిన్నవధి స్థిరః
స్వల్పాజ్ఞానముక్తం యస్మిన్నతి వచనం వచస్సు॥
పూర్తిగా అజ్ఞానిగా ఉన్నవాడు తాను తెలియదని అంగీకరిస్తాడు, అందువల్ల అతనిలో ఓ స్థిరత్వం ఉంటుంది. పూర్తి జ్ఞానం ఉన్నవాడు వినయంతో ఉంటాడు. ఎందుకంటే జ్ఞానం ఎంత అపారమో అతనికి తెలుసు. కానీ కొంచెం జ్ఞానం సంపాదించినవాడు ఎక్కువగా అహంకారానికి లోనవుతాడు. తాను అన్నీ తెలుసుకున్నానని భావిస్తాడు. అతని మాటల్లో అతిశయోక్తి, గర్వం ఎక్కువగా ఉంటుంది అని పై శ్లోకం అర్ధం.
ఇది సాధారణ జీవితానికీ వర్తిస్తుంది. కొద్దిపాటి విద్యతోనే తనను పెద్దవాడిగా భావించేవారు ఉన్నారు. కానీ లోతైన జ్ఞానం కలవారు సాధారణంగా వినయంతోనే ఉంటారు. “స్వల్ప జ్ఞానం ప్రమాదకరం, సంపూర్ణ జ్ఞానం వినయానికి దారి తీస్తుంది” అనే నైతిక సందేశాన్ని ఈ శ్లోకం అందిస్తోంది.
భర్తృహరి విరచిత నీతిశతకంలోని ఈ శ్లోకం మానవ స్వభావంలో అంతర్లీనంగా దాగి ఉన్న అజ్ఞానపు మౌఢ్యాన్ని, దాని ఫలితంగా ఉద్భవించే మిథ్యాగర్వాన్ని అత్యంత హృద్యంగా వివరిస్తోంది. లోకంలో స్వల్ప విద్యను ఆర్జించిన కొందరు తమను తాము సర్వజ్ఞులుగా భావించి అహంకార ప్రవర్తనకు లోనవుతారు. అలాంటి మనోభావం వ్యక్తిగత వికాసానికే కాదు, సమాజంలో మానవ సంబంధాలకు కూడా భంగం కలిగిస్తుంది. కొంత జ్ఞానం సంపాదించిన వెంటనే తనను మహాపండితుడిగా ఊహించుకోవడం ఒక మానసిక భ్రమ వంటిది. ఏనుగుకు మదమెక్కినట్లుగా, అల్పజ్ఞాని అహంకార మబ్బులో కళ్ళు మూసుకుని ప్రవర్తిస్తాడని భర్తృహరి సూటిగా హెచ్చరిస్తున్నారు.
విద్యావంతునికి అలంకారమై ఉండవలసిన మొదటి గుణం వినయమే. “విద్యా దదాతి వినయం” అనే సూక్తి యథార్థాన్ని పరిశీలిస్తే, సత్యజ్ఞానం మనసును నమ్రత మరియు వినయం వైపు మళ్లిస్తుందని స్పష్టమవుతుంది. సంపూర్ణ అవగాహన లేని వారు మాత్రం తమకు లభించిన కొద్దిపాటి తెలివితేటలతోనే ఇతరులను లెక్క చేయకుండా చూడటం ప్రారంభిస్తారు. అది జ్ఞాన లక్షణం కాదు, అజ్ఞానానికి సంకేతం అని మానవులు గ్రహించాలి.
ఒక విద్యార్థి పరీక్షలలో ప్రథమశ్రేణిలో ఉత్తీర్ణుడైన వెంటనే తాను సమస్త విద్యను జయించానని భావిస్తే, అది విద్య కాదు – వికాసానికి అడ్డుకట్ట. ఎందుకంటే జ్ఞానం అనంతమైన సముద్రం. మనం అందులో నేర్చుకున్నది కేవలం ఒక నీటి బిందువంత మాత్రమే. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించిన క్షణమే నిజమైన అధ్యయనం మొదలవుతుంది. తెలుసుకున్న దానికన్నా తెలియనిది ఎన్నో రెట్లు ఎక్కువ అని గుర్తించినప్పుడే విద్యార్థి మనస్సులో వినయం పుష్పిస్తుంది; అదే అతని అసలు మహత్తు.
అదే విధంగా భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ “తద్విద్ధి ప్రణిపాతేన పరిప్రశ్నేన సేవయా” అని బోధించారు. అంటే జ్ఞానాన్ని వినయపూర్వకమైన నమస్కారంతో, సేవతో, జిజ్ఞాసతో పొందాలని అర్థం. గర్వం నిండిన మనస్సు కొత్త విషయాలను స్వీకరించలేదు. అల్పజ్ఞాని తన అహంకార భారంతో సత్యాన్ని చూడలేక పోతాడు. పండితుల సభలో ఉన్నప్పుడు అజ్ఞాని మౌనంగా ఉండటమే అతడికి అలంకారం వంటిదిభూషణం. ఎందుకంటే మౌనం వల్ల అతడి అజ్ఞానం బయటపడకుండా ఉంటుంది. కానీ గర్వం అతడిని మాట్లాడేలా ప్రేరేపిస్తుంది, తద్వారా అతడు అవమానాల పాలు కాక తప్పదు.
రామాయణంలో హనుమంతుడు అపారమైన జ్ఞానసంపన్నుడు, సకల వేద పారంగతుడు. అయినప్పటికీ శ్రీరాముని ముందు అత్యంత వినయంతో చేతులు జోడించి నిలుచునేవాడు. ఈ వినయమే హనుమంతుడిని అజేయుడిని చేసింది. దీనికి విరుద్ధంగా రావణుడు సకల శాస్త్ర కోవిదుడైనప్పటికీ, అహంకారం వల్ల తన వినాశనాన్ని తానే కొనితెచ్చుకున్నాడు. అధికారం, సంపద లేదా కొద్దిపాటి పాండిత్యం రాగానే మనిషి తన మూలాలను మర్చిపోయి గర్వపడటం వల్ల సమాజంలో గౌరవాన్ని కోల్పోతాడు.
మహాభారతంలో భీష్మాచార్యుడు ధర్మరాజుకు ఉపదేశిస్తూ, గర్వం వల్ల బుద్ధి నశిస్తుందని, బుద్ధి నశించిన వాడు పతనం చెందుతాడని వివరించాడు. జ్ఞాని అయిన వాడు చెట్టుకు పండ్లు కాసినప్పుడు కొమ్మలు వంగినట్లుగా, ఎంత ఎత్తుకు ఎదిగినా అంత ఒదిగి ఉంటాడు.
నిజమైన మేధావి తనలోని జ్ఞానాన్ని దైవప్రసాదంగా భావిస్తూ, తనకంటే మిన్నలైన ప్రజ్ఞావంతులు లోకంలో ఎందరో ఉన్నారని వినయంతో అంగీకరిస్తాడు. అల్పజ్ఞాని మాత్రం అహంకారంతో ఒక పరిమితిని ఏర్పరుచుకుని, తనకన్నా గొప్ప సత్యం లేదని భ్రమిస్తాడు. ఇది ఉపనిషత్తులు పేర్కొన్న అవిద్యాయామంతరే వర్తమానాః అనే అజ్ఞానపు స్థితి. ఈ గర్వం వల్ల స్నేహబంధాలు విచ్ఛిన్నమవడమే కాకుండా, వ్యక్తి స్వీయప్రశంస అనే బంధనంలో చిక్కుకుపోతాడు. ముఖ్యంగా కార్యక్షేత్రంలో అడుగుపెట్టిన కొత్తవారు అనుభవజ్ఞుల హితవును విస్మరించి, నేనే కర్తను అనే అహంభావంతో నిర్ణయాలు తీసుకుని విఫలమవుతుంటారు. అహంకారం అనేది ఆత్మజ్ఞానాన్ని కప్పివేసే అంధకారం వంటిది. అది ఉన్నంతకాలం సత్యప్రకాశం గోచరించదు. జ్ఞానం అనేది అహంకరించడానికి కాదు, అది వినయంతో స్వీకరించాల్సిన పరబ్రహ్మ ప్రసాదం. భగవద్గీత బోధించిన అమానిత్వం, వినయం వంటి గుణాలే జ్ఞానానికి నిజమైన అలంకారాలు. నిరంతర విద్యార్థిగా ఉంటూ, వినయమనే ఆభరణంతో లోకహితాన్ని కాంక్షించేవాడే యథార్థ జ్ఞాని.
అల్పజ్ఞుడు అంటే అల్పజ్ఞాని. పరలోకాల ఉనికి తెలిసినా, అవగాహన ఉన్నట్టే అనిపించినా, తన ఆసక్తి అంతా ఇహలోక విషయాలపైనే కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. ఆధ్యాత్మిక ప్రగతికి ఇవ్వవలసిన ప్రాముఖ్యతను నిర్లక్ష్యం చేస్తూ, భౌతిక సుఖదుఃఖాల చక్రంలో పగలు–రాత్రుల మార్పులా ఎగసిపడుతూ జీవిస్తాడు. అతని జీవితం అనుభవాల మధ్య ఊగిసలాడే తరంగాలవంటిది.
విజ్ఞుడు అంటే పూర్ణజ్ఞాని. ఆధ్యాత్మికోన్నతినే జీవిత ధ్యేయంగా స్వీకరిస్తాడు; ఇహలోక విషయాలకు అవసరమైనంత మాత్రమేగాని అధిక ప్రాముఖ్యత ఇవ్వడు. తన స్వీయకల్యాణాన్ని కూడా లోకకల్యాణ యజ్ఞంలో ఒక చిన్న భాగంగా మాత్రమే భావిస్తాడు. అహంకారాన్ని అధిగమించి, కర్తృత్వభావాన్ని పరిమితం చేసి, పరమార్థసాధనలో స్థిరంగా నిలుస్తాడు.
అటువంటి విజ్ఞుడే దుఃఖానికి అతీతమైన, అవిచ్ఛిన్నమైన ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు. అతని ఆనందం బాహ్య పరిస్థితులపై ఆధారపడదు; అంతరాంతరాల్లో వెలిగే ఆత్మప్రకాశంపై ఆధారపడుతుంది. విజ్ఞత్వం వైపు ప్రయాణించడమే ప్రతి మనిషి ఆధ్యాత్మిక లక్ష్యం.
శ్రీకృష్ణుడు భగవద్గీతలో “అద్వేష్టా సర్వభూతానాం మైత్రః కరుణ ఏవ చ నిర్మమో నిరహంకారః” అని పలికాడు. అహంకారం లేనివాడే తనకు అత్యంత ప్రియుడని స్పష్టం చేశాడు. కావున మనలోని అజ్ఞానాన్ని గమనించి, గర్వాన్ని విడనాడి, నిరంతర పరిశీలనతో జీవించడం అత్యవసరం.
