చైతన్యదీప్తి

[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘చైతన్యదీప్తి’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]

న తద్భాసయతే సూర్యో న శశాంకో న పావకః।
యద్గత్వా న నివర్తంతే తద్ధామ పరమం మమ॥
(శ్రీమద్భగవద్గీత, 15.6)

శ్రీమద్భగవద్గీతలోని ఈ శ్లోకం పరమాత్మ స్వరూపాన్ని, ఆత్మజ్ఞాన మహిమను, మోక్ష తత్త్వాన్ని అత్యంత గంభీరంగా వివరిస్తుంది. సాధారణంగా మానవులకు వెలుగు అనగానే సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని గుర్తుకు వస్తాయి. ఇవి భౌతిక ప్రపంచంలోని వస్తువులను నేత్రాలకు కనిపించేలా చేస్తాయి. అయితే భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ఇక్కడ ఒక ఉన్నతమైన సత్యాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు. సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని కూడా ప్రకాశింపజేయలేని ఒక పరమజ్యోతి ఉంది. అదే పరమాత్మ చైతన్యం.

ఇక్కడ వెలుగు అనే పదాన్ని కేవలం భౌతిక కాంతిగా గ్రహించకూడదు. సూర్యకాంతి ఒక పుష్పాన్ని చూపుతుంది. ఆ పుష్పాన్ని కన్ను గ్రహిస్తుంది. కన్ను చూసిన దృశ్యాన్ని మనస్సు స్వీకరిస్తుంది. బుద్ధి దానికి అర్థాన్ని ఇస్తుంది. అయితే కన్ను చూస్తున్నదని, మనస్సు ఆలోచిస్తున్నదని, బుద్ధి నిర్ణయిస్తున్నదని తెలుసుకునే చైతన్యం ఏది? అదే ఆత్మచైతన్యం. అందుకే ఆత్మను సమస్త అనుభవాలకు అంతర్లీనమైన సాక్షి చైతన్యంగా వేదాంతం వివరిస్తుంది.

ముండకోపనిషత్‌లో ఇదే భావం మరింత స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతుంది:

“న తత్ర సూర్యో భాతి న చంద్రతారకం
నేమా విద్యుతో భాంతి కుతోఽయమగ్నిః।
తమేవ భాంతమనుభాతి సర్వం
తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతి॥”

అంటే అక్కడ సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, మెరుపులు ప్రకాశించవు. ఆ పరమజ్యోతి స్వయంగా ప్రకాశించగా, దాని వెలుగుతోనే సమస్తమూ ప్రకాశిస్తుంది. భగవద్గీతలోనే “జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః” (13.17) అని శ్రీకృష్ణుడు చెబుతాడు. సమస్త జ్యోతులకు కూడా అదే మూలజ్యోతి. ఈ వాక్యాలు ఒకే తాత్త్విక సత్యాన్ని సూచిస్తున్నాయి. బాహ్య కాంతి వస్తువులను చూపుతుంది; పరమచైతన్యం ఆ వస్తువులను తెలుసుకునే శక్తినే ప్రసాదిస్తుంది.

పరమధామం అంటే ఏమిటి? శ్లోకంలోని ‘తద్ధామ పరమం మమ’ అనే పదాలకు ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యం ఉంది. నా పరమధామం అంటే కేవలం ఆకాశంలో ఉన్న ఒక ప్రదేశం అని భావించడం ఈ శ్లోకంలోని తాత్త్వికతను పరిమితం చేస్తుంది. పరమధామం అనేది పరమాత్మ తత్త్వాన్ని అనుభవించే అంతరంగ స్థితి. అజ్ఞానం తొలగి, అహంకారం సడలి, మనస్సు మోహబంధాల నుంచి విముక్తమై, తన నిజ స్వరూపాన్ని తెలుసుకునే పరమ స్థితి.

మానవుడు తనను శరీరం, పేరు, హోదా, సంపద, సంబంధాల ద్వారా మాత్రమే గుర్తించుకున్నంతకాలం అతని ఆనందం బాహ్య పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అవి మారితే మనశ్శాంతి కూడా మారుతుంది. కానీ తనలోని శాశ్వత చైతన్యాన్ని గుర్తించినప్పుడు అతని ఆనందానికి బాహ్య పరిస్థితులపై ఆధారపడే స్వభావం తగ్గుతుంది. ఇదే ఆధ్యాత్మిక విముక్తికి మార్గం.

‘యద్గత్వా న నివర్తంతే’ – తిరిగి రాని స్థితి. ఇక్కడ వెళ్లి తిరిగి రారు అనే భావాన్ని కేవలం ఒక ప్రదేశానికి వెళ్లడం అనే అర్థంలో కాకుండా, సంసారబంధం నుంచి పొందే విముక్తిగా గ్రహించాలి. అజ్ఞానం వల్లనే మోహం, మోహం వల్ల కోరికలు, కోరికల వల్ల కర్మబంధం ఏర్పడతాయని భారతీయ తాత్త్విక సంప్రదాయం వివరిస్తుంది. ఆత్మజ్ఞానం కలిగినప్పుడు ఈ బంధానికి మూలమైన అజ్ఞానం సంపూర్ణంగా తొలగిపోతుంది.

ఇదే భావాన్ని గీతలో మరోచోట “మాముపేత్య పునర్జన్మ దుఃఖాలయమశాశ్వతమ్ నాప్నువంతి మహాత్మానః” (8.15) అని శ్రీకృష్ణుడు చెబుతాడు. పరమాత్మను పొందిన మహాత్ములు దుఃఖమయమైన, అనిత్యమైన పునర్జన్మకు లోనుకారని ఆయన వివరిస్తాడు.

ఒక రాజు తన రాజభవనంలో ఉన్న అత్యంత విలువైన రత్నాన్ని పోగొట్టుకున్నాడు. పగలంతా సూర్యకాంతిలో వెతికించాడు. రాత్రి దీపాలు వెలిగించి ప్రతి గదినీ పరిశీలించాడు. చంద్రకాంతి ఉన్న ప్రదేశాల్లో కూడా తీవ్రంగా అన్వేషించాడు. అయినా రత్నం కనిపించలేదు. చివరకు ఒక వృద్ధ జ్ఞాని రాజును చూసి, మహారాజా, మీరు వెలుగు లేని చోట వెతకడం లేదు; తప్పు చోట వెతుకుతున్నారు అన్నాడు. రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు. జ్ఞాని అతన్ని అద్దం ముందు నిలబెట్టి, మీ కిరీటాన్ని ఒకసారి చూడండి అన్నాడు. రాజు అద్దంలో చూసుకున్నాడు. తాను వెతుకుతున్న రత్నం తన కిరీటంలోనే ఉండి ప్రకాశించడం గుర్తించాడు. జ్ఞాని చిరునవ్వుతో బయటి వెలుగు వస్తువును చూపిస్తుంది; అంతరజ్ఞానం సత్యం ఎక్కడుందో చూపిస్తుంది అన్నాడు.

మానవ జీవితమూ ఇలాగే ఉంటుంది. శాంతి, సంతృప్తి, ఆనందం కోసం బయట ప్రపంచంలో నిరంతరం వెతుకుతుంటాడు. సంపద వచ్చినా మరింత కావాలి; పేరు వచ్చినా మరింత గుర్తింపు కావాలి; ఒక కోరిక తీరితే మరొకటి పుడుతుంది. కానీ తనలోని చైతన్యాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు అన్వేషణకు స్పష్టమైన అంతరంగ దిశ లభిస్తుంది.

శ్రీరామకృష్ణ పరమహంసులు కూడా అహంకారాన్ని నీటితో నిండిన పాత్రల్లో ప్రతిబింబించే సూర్యుడితో పోల్చారు. అనేక పాత్రల్లో అనేక సూర్యుల ప్రతిబింబాలు కనిపించినా, అసలు సూర్యుడు ఒక్కడే. పాత్రలు వ్యక్తిగత అహంకారాలకు ప్రతీకలు. అవి తొలగినప్పుడు ప్రతిబింబాల భేదం కూడా తొలగిపోతుంది. ఈ ఉపమానం వ్యక్తి చైతన్యం, పరమచైతన్యం మధ్య ఉన్న అంతర్గత సంబంధాన్ని అత్యంత సులభంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఎంతో సహాయపడుతుంది.

ఈ శ్లోకం మానవాళికి ఇచ్చే సందేశం అత్యంత ప్రాసంగికమైనది. బాహ్య ప్రపంచాన్ని వెలిగించే కాంతిని మాత్రమే కాకుండా, ఆ కాంతిని గ్రహించే మన అంతరంగ చైతన్యాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలి. సూర్యుడు ప్రకృతిని ప్రకాశింపజేస్తాడు; విద్య బుద్ధిని ప్రకాశింపజేస్తుంది; ఆత్మజ్ఞానం జీవితానికే పరమార్థాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

అందుకే పరమధామం అనేది ఎక్కడో దూరంగా వెతకాల్సిన బాహ్య స్థలం కాదు. అజ్ఞానం తొలగి, ఆత్మస్వరూపంపై అవగాహన కలిగిన అంతరంగ స్థితినే పరమధామంగా గ్రహించాలి. ఆ స్థితిని చేరిన మానవుడు బాహ్య ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టాల్సిన అవసరం లేదు; దానిని చూసే అతని దృష్టి పూర్తిగా మారుతుంది. సుఖదుఃఖాలు వస్తూనే ఉంటాయి, పరిస్థితులు మారుతూనే ఉంటాయి, కానీ వాటి మధ్య తనలోని శాశ్వత చైతన్యాన్ని గుర్తించిన వ్యక్తి అంతరంగంలో స్థిరంగా, ప్రశాంతంగా ఉంటాడు.

అదే “న తద్భాసయతే సూర్యః..” అనే శ్లోకం అందించే అంతరార్థం. ప్రపంచాన్ని వెలిగించే ప్రతి కాంతికీ మూలమైన ఆ చైతన్యజ్యోతిని తెలుసుకోవడమే మానవ జీవితపు అత్యున్నతమైన, పరమమైన అన్వేషణ.