[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘దైవానుబంధం’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]
మయ్యావేశ్య మనో యే మాం నిత్యయుక్తా ఉపాసతే।
శ్రద్ధయా పరయోపేతాస్తే మే యుక్తతమా మతాః॥
(భగవద్గీత, ద్వాదశాధ్యాయము – శ్లోకము 2)
భగవద్గీత ద్వాదశ అధ్యాయంలోని ఈ శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుడు భక్తి యొక్క అసలైన స్వరూపాన్ని అత్యంత సరళంగా, కానీ అత్యున్నతంగా వివరిస్తాడు. భగవంతునిపై మనస్సును సంపూర్ణంగా నిలిపి, నిరంతర అనుబంధంతో, అచంచలమైన శ్రద్ధతో ఆయనను ఆరాధించేవారే తన దృష్టిలో అత్యుత్తమ యోగులని ఈ శ్లోకం ప్రకటిస్తుంది.
భక్తి అంటే కేవలం పూజలు, వ్రతాలు, ఆలయ దర్శనాలు మాత్రమే కాదని, మనసు, ఆలోచనలు, కార్యాలు దైవస్మరణతో నిండి ఉండే జీవన విధానమే నిజమైన భక్తి అని ఈ ఉపదేశం తెలియజేస్తుంది.
“మయ్యావేశ్య మనః” అనే పదానికి ఎంతో గాఢమైన అర్థం ఉంది. మనస్సు ఎక్కడ ఉంటే మనిషి అక్కడే ఉంటాడు. ధనం, హోదా, కోరికలు, అసూయలలో మనస్సు చిక్కుకుపోతే జీవితం అశాంతిగా మారుతుంది. అదే మనస్సు భగవంతుని స్మరణలో నిలిస్తే అంతరంగం ప్రశాంతమవుతుంది.
భక్తి అనేది ప్రపంచం నుండి పారిపోవడం కాదు; ప్రపంచంలోనే ఉంటూ ప్రతి కర్తవ్యాన్ని దైవార్పణ భావంతో నిర్వర్తించడం. అలాంటి జీవితం క్రమంగా అహంకారాన్ని కరిగించి వినయాన్ని పెంపొందిస్తుంది.
శ్రీకృష్ణుడు “నిత్యయుక్తాః” అనే పదాన్ని ఉపయోగించడం విశేషం. కొన్నిసార్లు మాత్రమే దేవుణ్ణి స్మరించడం కాదు, ప్రతి క్షణం ఆయనతో అనుబంధాన్ని కొనసాగించడం నిజమైన యోగం. పని చేస్తున్నప్పుడు, కుటుంబ బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నప్పుడు, సమాజ సేవ చేస్తున్నప్పుడు కూడా అంతరంగంలో భగవంతుని స్మరణ కొనసాగితే అదే నిత్యయోగం.
జీవితం రెండు భాగాలుగా – ఒకటి ఆధ్యాత్మికం, మరొకటి లౌకికం – అని విభజించకుండా, ప్రతి పనిని పూజగా భావించడం ఈ శ్లోకం సూచించే మార్గం. ఈ శ్లోకంలో “శ్రద్ధయా పరయోపేతాః” అనే భావం మరింత లోతైనది. శ్రద్ధ అనేది గుడ్డి నమ్మకం కాదు. సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలనే తపన, గురువుల ఉపదేశాన్ని ఆచరించాలనే నిబద్ధత, ధర్మంపై విశ్వాసం, కష్టాలొచ్చినా మార్గం విడిచిపెట్టని స్థిరత్వం – ఇవన్నీ కలిసే పరమశ్రద్ధగా మారతాయి. శ్రద్ధ ఉన్న చోట సందేహాలు తగ్గుతాయి. మనస్సు చంచలత్వాన్ని విడిచి స్థిరత్వాన్ని పొందుతుంది. అలాంటి వ్యక్తి నిర్ణయాల్లోనూ, ప్రవర్తనలోనూ సమతుల్యతను ప్రదర్శిస్తాడు. మనోనిగ్రహం, నిరంతర దైవచింతనల ప్రాధాన్యతను ఇతర గ్రంథాలు కూడా పదే పదే ఉద్ఘాటించాయి.
ఉపనిషత్తులలో “రథం తు శరీరం విద్ధి మనః ప్రగ్రహమేవ చ” అని శ్వేతాశ్వతరాది ప్రాచీన గ్రంథాలు పేర్కొన్నట్లు, శరీరం రథమైతే మనస్సు దానికి కడివాణం వంటిది.
శ్రీమద్భాగవతంలో శ్లోకం (11.25.27) “మత్సేవాయాం తు నిర్గుణా” అని ప్రకటిస్తూ దైవసేవలో నిలిచే శ్రద్ధ త్రిగుణాలకూ అతీతమైన పరమ సత్యమని స్పష్టం చేస్తుంది.
అలాగే “సదా పశ్యంతి సూరయః” అని ఋగ్వేద మంత్రం సూచించినట్లు, జ్ఞానుల అంతరంగం నిరంతరం ఆ దివ్యత్వాన్ని వీక్షిస్తూనే ఉంటుంది.
భక్తిరసామృతసింధు గ్రంథంలో రూపాగోస్వామి “స్మార్తవ్యః సతతం విష్ణుః” అని తెలుపుతూ, ఏ క్షణంలోనూ భగవంతుని విస్మరించకపోవడమే సమస్త ధర్మాలకు సారం అని వెల్లడించారు.
నేటి కాలంలో మనిషి సమాచార సముద్రంలో జీవిస్తున్నాడు. కానీ సమాచారం పెరిగిన కొద్దీ మనశ్శాంతి పెరగడం లేదు. ఆందోళన, పోటీ, అసంతృప్తి, ఒత్తిడి జీవన భాగాలుగా మారుతున్నాయి. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో ఈ గీతా సందేశం మరింత ప్రాసంగికంగా నిలుస్తుంది.
ప్రతిరోజూ కొంత సమయం దైవస్మరణకు కేటాయించడం, స్వార్థం లేకుండా కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించడం, ప్రతి విజయాన్ని దైవానుగ్రహంగా, ప్రతి అపజయాన్ని పాఠంగా స్వీకరించడం ద్వారా మనస్సు స్థిరపడుతుంది. అలాంటి జీవితం బాహ్య విజయాలతో పాటు అంతరంగ ఆనందాన్ని కూడా అందిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం భక్తిని బలహీనతగా కాదు, జీవితాన్ని సమతుల్యం చేసే శక్తిగా పరిచయం చేస్తుంది. భగవంతుని స్మరణతో కూడిన మనస్సు భయాన్ని జయిస్తుంది. శ్రద్ధతో కూడిన ఆరాధన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతుంది.
నిరంతర దైవానుబంధం మనిషిని ధర్మమార్గంలో నడిపిస్తుంది. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు అలాంటి భక్తులను “యుక్తతములు” అని ప్రశంసించాడు. భక్తి అనేది కేవలం దేవుని చేరుకునే మార్గం మాత్రమే కాదు; మనిషిని ఉత్తమ వ్యక్తిగా తీర్చిదిద్దే సాధన కూడా. మనస్సు దైవంలో నిలిచినప్పుడు మాటలో మాధుర్యం, ప్రవర్తనలో వినయం, కర్తవ్యంలో నిష్ఠ, సమాజం పట్ల బాధ్యత సహజంగా వికసిస్తాయి. భగవద్గీత ఈ శ్లోకం మనకు చెప్పే శాశ్వత సత్యం ఒక్కటే – శ్రద్ధతో, నిరంతర దైవస్మరణతో జీవించే జీవితమే యోగమయం; అలాంటి జీవుడే భగవంతునికి అత్యంత ప్రియుడు.
