[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘ధర్మమార్గం’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]
ధర్మం అంటే ఏమిటి? నియమాలను పాటించడమా? సంప్రదాయాలను అనుసరించడమా? పూజలు, వ్రతాలు, ఆచారాలు నిర్వహించడమా? ఇవన్నీ ధర్మాచరణలో భాగమే కావచ్చు. కానీ ధర్మం యొక్క అసలు విలువ వాటి సంఖ్యలో లేదు; వాటి ద్వారా మనిషిలో కలిగే అంతరంగ మార్పులో ఉంది. శ్రీమద్భాగవతం ధర్మాన్ని కేవలం బాహ్య కర్తవ్యంగా కాకుండా, మనిషిని ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక అవగాహన వైపు నడిపించే సాధనంగా చూపిస్తుంది.
శ్రీమద్భాగవతం ప్రథమ స్కంధం, ద్వితీయ అధ్యాయం, 8వ శ్లోకం ఈ విషయాన్ని అత్యంత స్పష్టంగా చెబుతుంది:
“ధర్మః స్వనుష్ఠితః పుంసాం
విష్వక్సేనకథాసు యః।
నోత్పాదయేద్యది రతిం
శ్రమ ఏవ హి కేవలమ్॥”
మనిషి తన ధర్మాన్ని ఎంత శ్రద్ధగా ఆచరించినప్పటికీ, అది భగవంతుని తత్త్వం, ఆయన లీలలు, ఆయన సందేశం పట్ల ఆసక్తిని కలిగించకపోతే, ఆ ఆచరణ కేవలం శ్రమగానే మిగిలిపోతుందని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది.
ఇక్కడ ‘స్వనుష్ఠితః’ అనే పదం ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది. మనిషి తన బాధ్యతను నిజాయితీగా నిర్వర్తించాలి. అయితే కర్తవ్య నిర్వహణ యాంత్రికంగా మారకూడదు. ఒక ఆచారం చేస్తున్నానా? దాని వల్ల నా ఆలోచనల్లో మార్పు వస్తుందా? నా ప్రవర్తనలో వినయం పెరుగుతోందా? ఇతరుల పట్ల దయ, గౌరవం పెరుగుతున్నాయా? అనే ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతకాలి. ఎందుకంటే ధర్మం మనిషి జీవితాన్ని తాకినప్పుడు దాని ప్రభావం ప్రవర్తనలో కనిపించాలి.
శ్లోకంలోని ‘రతి’ అనే భావం మరింత లోతైనది. భగవంతుని కథలను వినడం, ఆయన తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం పట్ల హృదయంలో ఆసక్తి, అనురాగం కలగడం ధర్మానికి ఒక ముఖ్యమైన ఫలితంగా ఇక్కడ సూచించబడింది. అంటే ధర్మం మనిషిని కేవలం నియమబద్ధుడిగా చేయడం కాదు; ఆత్మవిచారణ చేసే వ్యక్తిగా తీర్చిదిద్దాలి. “నేను ఎవరు? నా జీవితానికి పరమార్థం ఏమిటి? నా కర్తవ్యానికి ఉన్నతమైన ఉద్దేశం ఏమిటి?” అనే ప్రశ్నలు మేల్కొనాలి.
అందుకే ధర్మం యొక్క పరీక్ష ఆలయంలో ఎంతసేపు గడిపామన్నదానికంటే, ఆలయం నుంచి బయటకు వచ్చిన తర్వాత ఎలా జీవిస్తున్నామన్నదానిలో ఎక్కువగా ఉంటుంది. ప్రార్థన మనసును మృదువుగా చేస్తే, ఆచారం ప్రవర్తనను పవిత్రం చేస్తే, భక్తి అహంకారాన్ని తగ్గిస్తేనే వాటికి అంతరార్థం లభిస్తుంది. ఆచారం కొనసాగుతూ, అంతరంగం మారకపోతే అది రూపం మాత్రమే; ధర్మం యొక్క సారం కాదు.
ఈ భావం నేటి జీవితానికీ ఎంతో ప్రాసంగికం. విద్య మనకు సమాచారాన్ని మాత్రమే కాకుండా వివేకాన్ని ఇవ్వాలి. సంపద మనలో దానగుణాన్ని పెంచాలి. అధికారం బాధ్యతను గుర్తుచేయాలి. వృత్తి నిజాయితీకి పరీక్ష కావాలి. కుటుంబ జీవితం పరస్పర గౌరవాన్ని నేర్పాలి. సామాజిక జీవితం సహానుభూతిని పెంచాలి. అంటే జీవితంలోని ప్రతి బాధ్యత మనిషిని కొంచెం మెరుగైన వ్యక్తిగా తీర్చిదిద్దే అవకాశంగా మారాలి.
ధర్మాన్ని భయంతో పాటించే నియమంగా చూస్తే అది భారంగా అనిపిస్తుంది. దానిని అంతరంగ శుద్ధికి, ఆత్మవికాసానికి మార్గంగా చూస్తే అదే జీవనశైలిగా మారుతుంది. అప్పుడు ధర్మం బయట నుంచి మనపై రుద్దబడే నియమం కాదు; లోపల నుంచి మనల్ని నడిపించే విలువగా మారుతుంది.
చివరికి ధర్మం మనం ఎంత చేశామన్నది మాత్రమే ప్రశ్నించదు; మనం చేసిన దాని వల్ల మనం ఎంత మారామన్నదే అసలు ప్రశ్న. భక్తి మనసును మార్చాలి, ధర్మం ప్రవర్తనను మార్చాలి, ఆధ్యాత్మికత దృష్టిని మార్చాలి. బాహ్య ఆచరణకు అంతరంగ పరివర్తన తోడైనప్పుడే ధర్మం సార్థకమవుతుంది. అదే శ్రీమద్భాగవతం చూపించే ధర్మమార్గంలోని అసలైన వెలుగు.
