[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘జంతూనాం నరజన్మ దుర్లభమ్’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]
“జంతూనాం నరజన్మ దుర్లభమతః పుంస్త్వం
తతో విప్రతా తస్మాద్వైదికధర్మమార్గపరతా।
విద్వత్త్వమస్మాత్పరమాత్మానాత్మవివేచనం
స్వానుభవో బ్రహ్మాత్మనా సంస్థితిః।
ముక్తిర్నో శతజన్మకోటిసుకృతైః పుణ్యైర్వినా లభ్యతే॥”
– వివేకచూడామణి, శ్లోకం 2
మానవ జీవితపు విలువను, దాని వెనుక ఉన్న ఆధ్యాత్మిక బాధ్యతను, మోక్షానికి దారితీసే సాధనా క్రమాన్ని ఒకే శ్లోకంలో శంకరాచార్యులు ఎంతో గంభీరంగా వివరించారు. ‘జంతూనాం నరజన్మ దుర్లభమ్’ – ప్రాణులన్నింటిలో మానవజన్మ దొరకడం అత్యంత అరుదని ఆయన మొదట చెబుతారు. అంతటితో ఆగకుండా, మానవజన్మ లభించిన తరువాత ఆ జీవితాన్ని సార్థకం చేసే ప్రతి ఉన్నత స్థాయి దొరకడం మరింత కష్టమని ఒకదాని తరువాత ఒకటిగా వివరిస్తారు.
జంతువులలో మనిషికి ఉన్న ప్రత్యేకత శరీరంలో మాత్రమే లేదు; వివేకం, విచారణ, సంకల్పం, ఆత్మపరిశీలన చేయగల శక్తిలో ఉంది. “నేను ఎవరిని?”, “జీవిత పరమార్థం ఏమిటి?”, “శాశ్వతమైనది ఏది?” వంటి ప్రశ్నలను వేసుకోగల సామర్థ్యమే మానవుడిని ఆధ్యాత్మికంగా విశిష్టుడిని చేస్తుంది. అయితే మానవజన్మ లభించడం మాత్రమే మోక్షానికి హామీ కాదు. అది ఒక అవకాశం మాత్రమే. ఆ అవకాశాన్ని సరైన తోవలో ఉపయోగించుకోవాలి.
శ్లోకంలో తరువాత వచ్చే ‘పుంస్త్వం, తతో విప్రతా’ అనే మాటలను నేటి సమాజంలో వ్యక్తి విలువను నిర్ణయించే ప్రమాణాలుగా చూడకూడదు. ఇవి శంకరుల కాలంలోని వేదాధ్యయన వ్యవస్థకు సంబంధించిన ఆధ్యాత్మిక అవకాశం, విద్యా అర్హత, ధర్మసాధనకు అనుకూల పరిస్థితులను సూచించే పదాలుగా అర్థం చేసుకోవాలి. అందువల్ల “విప్రతా” అనే పదాన్ని కేవలం జన్మపరమైన గౌరవంగా కాకుండా, వేదాధ్యయనం, ధర్మనిష్ఠ, ఆధ్యాత్మిక విచారణకు అర్హత అనే విస్తృత సందర్భంలో గ్రహించాలి. అవకాశం పెరిగిన కొద్దీ బాధ్యత కూడా పెరగాలనే సందేశం ఇందులో ఉంది.
ఆ తరువాత “వైదికధర్మమార్గపరతా” వస్తుంది. శాస్త్రాలను తెలుసుకోవడమే కాకుండా, ధర్మమార్గంలో జీవించాలనే నిబద్ధత కలగడం మరింత అరుదు. దాని తరువాత “విద్వత్త్వం”. ఇక్కడ విద్య అంటే సమాచారాన్ని కూడబెట్టుకోవడం కాదు. శాస్త్రాలను చదివి, వాటి అంతరార్థాన్ని గ్రహించి, జీవితాన్ని మార్చుకునే తాత్త్విక ప్రజ్ఞ. పుస్తకాలు ఎన్నో చదివినవాడు పండితుడు కావచ్చు; కానీ సత్యాన్ని జీవితంలో ఆచరించినవాడే నిజమైన విద్వాంసుడు.
శంకరాచార్యుల బోధనలో అసలు మలుపు ఇక్కడ మొదలవుతుంది: “ఆత్మానాత్మవివేచనం” – ఆత్మ ఏది? అనాత్మ ఏది? శరీరం మారుతుంది. భావాలు మారుతాయి. ఆలోచనలు మారుతాయి. సంపద, పదవులు వస్తాయి, పోతాయి. కానీ వీటన్నింటినీ గమనించే చైతన్యస్వరూపం ఏమిటి? ఈ విచారణే ఆత్మ–అనాత్మ వివేకం. ఇది కేవలం మాటల చర్చ కాదు; “నేను నా శరీరం కాదు, నా మనస్సు కాదు; వీటిని గమనించే చైతన్యస్వరూపుడిని” అనే అంతరంగ అవగాహనకు దారితీసే సాధన.
వివేకం వచ్చిన తరువాత “స్వానుభవః” – ప్రత్యక్షమైన ఆత్మానుభవం లభిస్తుంది. ఇతరులు చెప్పిన సత్యాన్ని వినడం ఒక స్థాయి; దాన్ని బుద్ధితో అంగీకరించడం మరో స్థాయి; కానీ తానే స్వయంగా అనుభవించడం అత్యున్నత స్థాయి. చివరగా “బ్రహ్మాత్మనా సంస్థితిః” – బ్రహ్మమే తన అసలు స్వరూపమనే జ్ఞానంలో స్థిరంగా నిలవడం. ఇదే అద్వైత సాధన పరాకాష్ఠ.
కేవలం వివేకచూడామణిలోనే కాదు, మన ఇతర ప్రాచీన గ్రంథాలలో కూడా మానవజన్మ విశిష్టతను విస్తారంగా ఉద్ఘాటించారు. శ్రీమద్భాగవతం “లబ్ధ్వా సుదుర్లభమిదం బహుసంభవాన్తే మానుష్యమర్థదమనిత్యమపీహ ధీరః” అని పేర్కొంటూ, ఎన్నో జన్మల తరువాత లభించే ఈ మానవదేహం అనిత్యమైనప్పటికీ, పరమార్థాన్ని (మోక్షాన్ని) సాధించడానికి ఏకైక సాధనమని చెబుతుంది. రామచరితమానస్‌లో తులసీదాస్ “ఆకర చారి లఖ చౌరాసీ, జీవ భ్రమత యహ రసి న జాతీ” అంటూ ఎనభై నాలుగు లక్షల జీవరాశులలో భ్రమించిన తరువాత లభించే మానవదేహం మోక్షానికి ద్వారమని వర్ణిస్తారు. మహాభారతం శాంతిపర్వంలో కూడా “న మానుషాత్ శ్రేష్ఠతరం హి కిఞ్చిత్” – మానవుడికంటే శ్రేష్ఠమైనది మరొకటి లేదని వివరిస్తుంది. ఇతర జీవులకు కేవలం భోగానుభవం మాత్రమే సాధ్యపడగా, మానవుడికి మాత్రమే కర్మాచరణ, ఆధ్యాత్మిక వికాసం సాధించే స్వేచ్ఛ ఉంది.
అందుకే శ్లోకం చివర – “ముక్తిర్నో శతజన్మకోటిసుకృతైః పుణ్యైర్వినా లభ్యతే” – అనేక జన్మలలో కూడబెట్టుకున్న అసంఖ్యాక సుకృతాలు, పుణ్యసంచయం లేకుండా ముక్తి లభించదని చెబుతుంది. మోక్షం చాలా కష్టం కాబట్టి ప్రయత్నించవద్దు అని నిరాశపరచడం దీని ఉద్దేశం కాదు. దానికి విరుద్ధంగా – “ఇంత అరుదైన అవకాశం నీకు లభించింది; దాన్ని వృథా చేయకు” అనే మేలుకొలుపు.
ఈ శ్లోకంలోని అసలు మహిమ ఏమిటంటే, ఇది కేవలం “మానవజన్మ దుర్లభం” అని చెప్పడమే కాకుండా, మానవజన్మ నుంచి మోక్షం వరకు ఒక సంపూర్ణ మార్గపటాన్ని అందిస్తుంది:
మానవజన్మ → ఆధ్యాత్మిక అవకాశం → ధర్మనిష్ఠ → శాస్త్రజ్ఞానం → ఆత్మానాత్మ వివేకం → స్వానుభవం → బ్రహ్మస్థితి → మోక్షం.
అందుకే ఈ శ్లోకం మానవజీవితానికి విలువను చెప్పే వేదాంత దర్పణం. నేటి జీవితంలో దీని సందేశం మరింత అవసరం. మనిషి విజ్ఞానంలో ఎదిగాడు; సాంకేతికతలో అద్భుతాలు సాధించాడు; సంపదను సృష్టించాడు. కానీ తనను తాను తెలుసుకోవడంలో వెనుకబడితే, బాహ్య విజయాలన్నీ అసంపూర్ణమే.
మానవజన్మ లభించడం ఒక వరం. వివేకం మేల్కొనడం అదృష్టం. సత్యాన్వేషణ మొదలవ్వడం సాధన. ఆత్మసత్యాన్ని అనుభవించడం పరమ పురుషార్థం. దొరకని ఈ మానవజన్మను కేవలం కాలం గడపడానికి కాకుండా; ధర్మంతో, వివేకంతో, జ్ఞానంతో, సేవతో, ఆత్మాన్వేషణతో ఉన్నతంగా జీవించడమే దాని సార్థకత.
