[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘మానవ జీవితం – ధర్మ ప్రాశస్త్యం’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]
ధర్మం అనేది భారతీయ జీవన తత్వానికి మూలాధారం. నిత్యం మారుతున్న ఈ ప్రపంచంలో ఏది శాశ్వతం, ఏది అశాశ్వతం అనే జిజ్ఞాస కలిగినప్పుడు, మనకు వినిపించే ఏకైక సమాధానం ‘ధర్మం’. కాశీనాథ ఉపాధ్యాయులవారు రచించిన ‘ధర్మసింధు’ గ్రంథం మానవ జీవితంలోని వివిధ క్రియలు, ఆచార వ్యవహారాలను నిర్దేశించడమే కాకుండా, ధర్మం యొక్క అసలు తత్వాన్ని అద్భుతంగా వివరిస్తుంది.
ధర్మో నిత్యః సుఖదుఃఖే త్వనిత్యే।
ఏక ఏవ సుదృఢ ధర్మ నిధనేఽప్యనుయాతి యః।
శరీరేణ సమం నాశం సర్వమన్యత్తు గచ్ఛతి॥
ఈ శ్లోకం మానవ అస్తిత్వానికి సంబంధించిన ఒక గొప్ప సత్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. మన జీవితంలో మనం అనుభవించే సుఖదుఃఖాలు తాత్కాలికమైనవి. అవి వస్తుంటాయి, పోతుంటాయి. మనిషి మరణించిన తర్వాత అతను సంపాదించిన ఆస్తిపాస్తులు, బంధుమిత్రులు, చివరికి అతను ప్రాణప్రదంగా చూసుకునే శరీరం కూడా ఈ భూమిపైనే నశించిపోతాయి. కానీ, ఆ వ్యక్తి ఆచరించిన ధర్మం మాత్రం మరణానంతరం కూడా అతనిని నీడలా వెంబడిస్తుంది. ఒక దృఢమైన ఆయుధంగా మరణం తర్వాత కూడా జీవుడికి తోడుగా ఉండేది కేవలం ధర్మం మాత్రమే.
ధర్మం యొక్క ఈ శాశ్వతత్వాన్ని అనేక ఇతర శాస్త్రాలు కూడా ఉద్ఘాటించాయి. మనుస్మృతిలో ఒక ప్రసిద్ధ శ్లోకం ఉంది:
“నాముత్ర హి సహాయార్థం పితా మాతా చ తిష్ఠతః।
న పుత్రదారం న జ్ఞాతిర్ధర్మస్తిష్ఠతి కేవలః॥”
అంటే, పరలోకంలో సహాయం చేయడానికి తల్లిదండ్రులు కానీ, భార్యాపిల్లలు కానీ, బంధువులు కానీ రారు. కేవలం మనం చేసిన ధర్మం మాత్రమే మనకు తోడుగా నిలుస్తుంది.
మహాభారతంలో యక్ష ప్రశ్నల సందర్భంలో ధర్మం గురించి విస్తృతమైన చర్చ జరిగింది. పాండవులు అరణ్యవాసంలో ఉన్నప్పుడు యక్షుడు అడిగిన ప్రశ్నలకు ధర్మరాజు సమాధానమిస్తూ, మనిషికి ధర్మమే అసలైన బంధువని, అది ఒక్కటే మరణానంతరం కూడా నశించదని పేర్కొన్నాడు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ కూడా “న హి కల్యాణకృత్కశ్చిద్ దుర్గతిం తాత గచ్ఛతి” అని చెప్పాడు. అంటే, శుభకరమైన ధర్మాన్ని ఆచరించేవాడు ఎప్పటికీ దుర్గతిని పొందడు.
మహనీయుల ప్రబోధాల ప్రకారం, ధర్మం అంటే కేవలం పూజలు చేయడం కాదు. సమాజం పట్ల మనకున్న బాధ్యతను సక్రమంగా నిర్వహించడం, సత్యం పలకడం, అహింసను పాటించడం నిజమైన ధర్మం. మహాత్మా గాంధీ గారు “ధర్మం లేని రాజకీయాలు, నీతి లేని వ్యాపారం మనిషిని పతనం చేస్తాయి” అని హెచ్చరించారు. స్వామి వివేకానంద దృష్టిలో, మనిషి తనలోని దైవత్వాన్ని గుర్తించి, తోటివారికి సేవ చేయడమే పరమ ధర్మం.
ప్రస్తుత సమాజంలో మనిషి భౌతిక సుఖాల వెనుక పరుగులు తీస్తూ, శాశ్వతమైన ధర్మాన్ని విస్మరిస్తున్నాడు. సంపద, అధికారం శాశ్వతం కాదని, మన ప్రవర్తన మరియు మనం చేసే మంచి పనులు మాత్రమే చరిత్రలో నిలిచిపోతాయని గుర్తించాలి. ధర్మసింధు అందించిన ఈ శ్లోకం మనకు ఒక గొప్ప పాఠాన్ని నేర్పుతుంది. శరీరం నశించినా, కీర్తి రూపంలోనూ, పుణ్య రూపంలోనూ మనల్ని కాపాడేది మన ధర్మాచరణే. అందుకే, సుఖదుఃఖాలకు చలించకుండా, ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో కూడా ధర్మ మార్గాన్ని వీడకుండా నడవడమే మనిషికి శ్రేయస్కరం. ధర్మాన్ని రక్షించే వారిని ఆ ధర్మమే రక్షిస్తుంది అనేది అక్షర సత్యం.
