మానవ సంబంధాల దర్పణం – భీమరాజు వెంకటరమణ గారి కథా, నవలా ప్రపంచం

[భీమరాజు వెంకటరమణ గారి ‘నా కలం నా ఇష్టం’ అనే కథాసంపుటిని, ‘ఉదయరాగం’ అనే నవలని సమీక్షిస్తున్నారు కొల్లూరి సోమ శంకర్.]

తెలుగు కథా, నవలా సాహిత్యంలో తనదైన హాస్య, వ్యంగ్య శైలితో ప్రత్యేక ముద్ర వేసుకున్న విశిష్ట రచయిత భీమరాజు వెంకటరమణ గారు. సమాజంలోని లోటుపాట్లను ఎత్తిచూపడానికి ఆయన ఎంచుకున్న ఆయుధం ‘ఆరోగ్యకరమైన హాస్యం’. ఆయన కలం నుండి జాలువారిన ‘నా కలం నా ఇష్టం’ కథాసంపుటి పాఠకుడిని చమత్కారంతో నవ్విస్తూనే ఆలోచింపజేస్తే, ‘ఉదయరాగం’ నవల సమాజంలోని సరికొత్త కోణాలను, మానవ సంబంధాల లోతును ఆవిష్కరిస్తుంది. ఈ రెండు భిన్న ప్రక్రియలలో రచయిత చూపిన సృజనాత్మక వైవిధ్యాన్ని ఈ  సమీక్షలో చూద్దాం.

♦

నవ్విస్తూ ఆలోచింపజేసే కథాసంపుటి ‘నా కలం నా ఇష్టం’

ఈ కథాసంపుటి పేరే సూచిస్తున్నట్లుగా, రచయిత తన భావప్రకటనా స్వేచ్ఛను ఉపయోగించి సమకాలీన సామాజిక రుగ్మతలపై కలాన్ని ఝుళిపించారు. ఇందులో కేవలం నవ్వించే కథలు మాత్రమే కాకుండా, మారుతున్న కాలంలో మనుషుల మధ్య తగ్గుతున్న ఆత్మీయతలను, నైతిక విలువలను గుర్తుచేసే కథలు ఉన్నాయి. ఆఫీసు వాతావరణం, మధ్యతరగతి సంసారాల్లోని చిన్న చిన్న తగాదాలు, లౌక్యాలు వంటి అంశాలను సునిశితమైన వ్యంగ్యంతో మలిచారు. ఎక్కడా జుగుప్స కలిగించకుండా, ప్రతి కథలోనూ ఒక చక్కటి సామాజిక సందేశాన్ని అంతర్లీనంగా అందించడం ఈ సంపుటి యొక్క ప్రత్యేకత.

ఈ సంపుటిలో కేవలం హాస్యం మాత్రమే కాకుండా, సమాజంలోని విభిన్న కోణాలను స్పృశించే కథలు ఉన్నాయి. కొన్ని కథలను పరిశీలిద్దాం.

రచనల్లో విశృంఖలత్వం జొప్పించి, నా కలం నా ఇష్టమంటూ చెలరేగిపోయిన ఓ రచయితకి పాఠకులే బుద్ధి చెప్పిన వైనం ‘నా కలం నా ఇష్టం’ కథ చెబుతుంది. ‘తాపత్రయం’ కథ మనిషి తన జీవితంలో అనుభవించే తాపత్రయాలను ప్రదర్శిస్తుంది. ఇది ఆధ్యాత్మికమైన తాపత్రయాలు కావు, ఇహలోకపు ఆరాటాలే. పట్టుదల అనే కంచెని తనకి కొడుక్కీ మధ్య ఓ తండ్రి వేసుకుంటాడు. ఆ కంచెని కొడుకెలా తొలగిస్తాడనేది ఆసక్తికరం. ఈ కథలో రచయిత చేసిన ఓ పద ప్రయోగం ఎంతో సముచితంగా ఉంది “వోనరుణ్ణి కదా, అక్కడ వేయాల్సిన కుప్పిగంతులు నే వేస్తాగా” అని! ఆయన ఒంగోలు ఓ సినిమా హాల్ ఓనర్, ఆయన మిత్రుడు మేనేజర్. ఈ మేనేజరే కథకి నాయకుడు. గుండెకి ఆపరేషన్ చేయించుకుని మేనేజర్ విధులకు హాజరవలేని సందర్భంలో, ఆయన కొడుకు అమెరికా నుంచి ఫోన్ చేసినప్పుడు మాటల్లో, థియేటర్ బాధ్యతలు తాను చూసుకుంటానంటూ ఓనర్ అనే మాటలివి!!

‘రెండుకు బదులు ఒకటి’ కథ ఒక పొరపాటుతో ప్రారంభవుతుంది. ఒక ఆవేశానికి అడ్డుకట్ట వేస్తుంది. ఒక మనసులోని అశాంతిని చల్లారుస్తుంది. భార్యాభర్తల నడుమ ఇతరులు దూరి సృష్టించే సమస్యలకు విడాకులు పరిష్కారం కాదని చెబుతుంది. ఒక తప్పుని ఒప్పుగా మారుస్తుంది. ఈ కథ గురించి రచయిత ఏం చెప్పారో, ప్రత్యేక ఇంటర్వ్యూలో చదవండి.

‘బైపాస్’ కథలో స్వార్థపరుడూ, స్థితిమంతుడూ అయిన ప్రహ్లాదరావుకి బైపాస్ సర్జరీ అవుతుంది. ఆ సమయంలో అతను ఒక నిర్ణయం తీసుకుని, తనకేదైనా అయితే, తాను రాసిచ్చినట్టుగా చేయమని భార్యకి చెప్తాడు. అతను భయపడినట్టుగా అతనికేమీ కాదు. పదిరోజుల తర్వాత, ఆ కాగితం గురించి భార్యని అడిగితే, నవ్వి దాన్ని చింపేస్తుంది. అందులో భర్త చేయమన్న పనులన్నీ అప్పటికే చేసేస్తుందామె. కొంచెం బాధపడ్డా, బాగా ఆలోచించిన మీదట కుదుటపడి, తన జీవన విధానాన్ని మార్చుకుంటాడు ప్రహ్లాదరావు. రచయిత రాసిన ఓ వాక్యం, “గుండె మాటున ఉన్న మనసుకూ బైపాస్ సర్జరీ ప్రారంభమైనట్టుంది, పాత నమ్మకాలు ప్రక్కకు నెట్టబడ్డాయి, కొత్త విధానాలు రూపుదిద్దుకుంటున్నాయి” అనేది ఎంతో ఔచితీమంతంగా అనిపిస్తుంది.

కాపురాల్లో కలతలకి ప్రధాన కారణం మనుషులు మనసు విప్పి మాట్లాడుకోకపోవడమే అంటుంది ‘వాళ్ళ ఫ్యామిలీ సెల్ఫీలో నేను’ కథ. కష్టం వచ్చినప్పుడు నిబ్బరంగా నిలబడితే మార్గం తప్పక కనబడుతుందంటుందీ కథ.

‘చిత్రా అపార్ట్‌మెంట్స్’ కథ హాయిగా నవ్విస్తుంది. ‘సర్దుబాటులో సౌఖ్యం కలదు’ అని లిఫ్ట్‌లో రాసినదాన్ని సూక్తిగా భావిస్తాడు ఆ అపార్ట్‌మెంట్స్‌లో కొత్తగా చేరడానికి వచ్చిన ఈశ్వరరావు. కానీ అది సూక్తి కాదు, అక్కడి నిబంధన అని తెలుసుకున్నాక, అతనికి పాట్లు మొదలవుతాయి. కప్పలా గెంతితే గాని స్టార్ట్ అవని లిఫ్ట్‌ నవ్వులు పంచుతుందీ కథలో. కఠినమైన నిబంధనల వెనుక అందరికీ మంచి జరిగే ఆలోచనలున్నందువల్ల, తమ అపార్ట్‌మెంట్స్‌ని మిత్రా అపార్ట్‌మెంట్స్ అని భావిస్తాడు ఈశ్వరరావు.

‘మ్యూజిక్ మొదలైంది’ చక్కని హాస్యకథ. కథ ప్రారంభంలో ఒకలా నడిచిన రామనాథం, కథ చివర్లో మరోలా నడుస్తాడు. రెండు సార్లు వేర్వేరు సంగీతం అతనికి మాత్రమే వినిపించింది. ఒక రచయిత/రచయిత్రి – ప్రముఖ నుంచి ఫ్రఖ్యాత స్థాయికి వెళ్ళడమంటే ఏమిటో రామనాథం భావించిన తీరు ఆర్భాటపు రచయితలపై విసిరిన చెణుకు అని అనిపిస్తుంది.

సున్నితమైన హాస్యకథల నడుమ ఓ గంభీరమైన కథ ‘వికాస విహార్’ చోటు దక్కించుకుంది. అలా అని ఈ కథలో హాస్యం లేదనుకునేరు, ఉంది, చక్కని సంభాషణల్లోనే హాస్యం ఒదిగింది. ఇతివృత్తం గంభీరమైనదైనా, సామాజిక ప్రయోజనం ఇమిడివున్న కథ.

కథలన్నీ ఏదో ఒక చక్కటి ముగింపుతో, సమాజానికి అవసరమైన సందేశాన్ని అందిస్తాయి.

♦

ఉదయరాగం – ఒక జీవన స్వరానికి సాహిత్య ప్రతిధ్వని:

కొన్ని కథలు చదివి పక్కన పెట్టేస్తాం. కొన్ని కథలు చదివిన తరువాత వాటి పాత్రలు మనతో పాటు కొంతదూరం నడుస్తాయి. మరికొన్ని కథలు మన చుట్టూ ఉన్న మనుషుల్ని, మన సంబంధాల్ని, మన నిర్ణయాల్ని కొత్తగా చూసేలా చేస్తాయి. ‘ఉదయరాగం’ ఆ మూడో కోవకు చెందిన నవల.

భీమరాజు వెంకట రమణ రచించిన ఈ నవల సంచికలో పదకొండు భాగాల ధారావాహికగా పాఠకులను పలకరించింది. తొలిచూపుకు ఇది కుటుంబ సంబంధాలు, ప్రేమ, వివాహం చుట్టూ తిరిగే కథలా కనిపించినా, కథ క్రమంగా ముందుకు సాగేకొద్దీ వ్యక్తి – కుటుంబం – సమాజం మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని కూడా స్పృశిస్తుంది.

ఈ నవల ప్రత్యేకత కథలో జరిగే సంఘటనల సంఖ్యలో లేదు; వాటి వెనుక ఉన్న మనుషుల మనస్తత్వ చిత్రణలో ఉంది.

ఉదయ్, అతని తల్లిదండ్రులు, మేనమామ దంపతులు, తెలిసినవాళ్ళు, స్నేహితులు శ్రీరామ్, మెడికోలు అరుణ, రవళి, చీరాల సముద్రం వద్ద కలిసిన సత్యం, గ్రానైట్ ఫ్యాక్టరీలో రమేష్, తిరుపతిస్వామి, ఆయన కూతురు స్వాతి  ఇలా – ప్రతి పాత్రకూ తనదైన ఆలోచనా ప్రపంచం ఉంది. ఎవ్వరూ పూర్తిగా మంచివారు, పూర్తిగా చెడ్డవారు అన్న మూసలో రచయిత పాత్రలను బంధించలేదు. తమకు సరైనదనిపించిన దారిలో నడిచే సాధారణ మనుషులుగానే వారిని చూపించారు.

అందుకే పాత్రలతో ఏకీభవించని సందర్భాల్లో కూడా వాటిని పూర్తిగా తిరస్కరించలేం.

That is perhaps the strength of good characterization – you may disagree with a character, but you still understand the character.

ఉదయ్ – వ్యక్తి నుంచి విలువల వైపు:

నవలలో ఉదయ్ పాత్ర అత్యంత ఆసక్తికరమైన పాత్రల్లో ఒకటి. అతని జీవితంలో వివాహం ఒక ముఖ్యమైన అంశమే అయినప్పటికీ, అది జీవితానికి అంతిమ గమ్యం కాదనే స్పష్టత అతని ఆలోచనల్లో కనిపిస్తుంది. వ్యక్తిగత సౌఖ్యాన్ని దాటి సమాజం గురించి ఆలోచించే దిశగా అతని పాత్ర ఎదుగుతుంది.

నవల చివర్లో భాగాల్లో తన తల్లిదండ్రులతో మాట్లాడే సందర్భంలో, తన జీవితాన్ని కేవలం సంపాదన, సౌకర్యం, కుటుంబం అనే పరిధిలోనే చూడకుండా నిరుద్యోగులకు ఉపాధి కల్పించాలనే తన సంకల్పాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు. “నేను – నా కుటుంబం” నుంచి “నేను – నా సమాజం” వైపు అతని ఆలోచన విస్తరించడం పాత్రకు ఒక ప్రత్యేకమైన పరిమాణాన్ని ఇస్తుంది.

“మనిషి ఎదుగుదల అనేది అతను ఎంత సంపాదించాడన్నదానిలోనే కాదు; అతని వల్ల ఎంతమంది జీవితాలు మెరుగుపడ్డాయన్నదానిలోనూ ఉంటుంది.” అన్నది నవలలోని ఒక ముఖ్యమైన అంతర్లీన భావం.

కుటుంబం – ప్రేమకు మరో పేరు:

‘ఉదయరాగం’లో కుటుంబ బంధాలు అలంకారంగా కాకుండా కథలోని సహజమైన జీవన వాతావరణంగా నిలుస్తాయి.

తల్లిదండ్రుల ఆందోళన, పిల్లలపై వారి ఆశలు, బంధువుల జోక్యం, వివాహంపై పెద్దల దృష్టి – ఇవన్నీ మన తెలుగు కుటుంబ జీవితానికి ఎంతో దగ్గరగా ఉంటాయి.

ముఖ్యంగా ఉదయ్ తల్లిదండ్రుల ఆందోళనను రచయిత సున్నితంగా చిత్రించారు. కొడుకు ఎక్కడున్నాడో, అతని ఆరోగ్యం ఎలా ఉందో అనే తల్లి చింత నుంచి, అతని భవిష్యత్తుపై తండ్రి ఆలోచనల వరకు కుటుంబ అనుబంధం సహజంగా వ్యక్తమవుతుంది.

ఇక్కడ రచయిత చెప్పే విషయం ఒకటే కాదు. పెద్దల ప్రేమలో ఆప్యాయత ఉంటుంది; అదే ప్రేమలో కొన్నిసార్లు అంచనాలు కూడా ఉంటాయి. పిల్లల స్వేచ్ఛ, పెద్దల ఆశలు కలిసే చోటే కుటుంబంలో అసలు సంభాషణ మొదలవుతుంది.

ప్రేమ – కేవలం భావోద్వేగం కాదు:

నవలలో ప్రేమ ఉంది. కానీ ప్రేమను కేవలం రొమాంటిక్ భావోద్వేగంగా చూపించకుండా, దానికి కుటుంబం, బాధ్యత, భవిష్యత్తు వంటి అంశాలను జోడించడం రచయితకు బలం. ఉదయ్ తన కుటుంబం గురించి ఎంతలా ఆలోచిస్తాడో, అరుణ కూడా తన తండ్రికి అంతే విలువిస్తుంది.

“ఇష్టపడటం” సులభం; ఆ ఇష్టాన్ని జీవిత నిర్ణయంగా మార్చుకోవడం మాత్రం అంత సులభం కాదు. ఈ సున్నితమైన తేడాను కథ అనేక సందర్భాల్లో గుర్తుచేస్తుంది.

“Love may begin with the heart, but a life together is built with understanding, responsibility and trust.”

ఈ భావన ‘ఉదయరాగం’లోని సంబంధాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడుతుంది.

సంభాషణలు – నవలకు ప్రాణవాయువు:

ఈ నవలలో ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సిన అంశం సంభాషణల సహజత్వం.

పాత్రలు మాట్లాడుతున్నప్పుడు అవి “రచయిత రాసిన మాటలు” అనిపించకుండా, మన ఇంట్లోనో, స్నేహితుల మధ్యనో వినిపించే మాటల్లా అనిపిస్తాయి. కొన్ని సంభాషణలు కథను ముందుకు నడిపిస్తే, మరికొన్ని పాత్రల స్వభావాన్ని బయటపెడతాయి.

హాస్యాన్ని కూడా రచయిత కథలో సహజంగా కలిపారు. గంభీరమైన కుటుంబ పరిస్థితుల మధ్య వచ్చే చిన్నచిన్న హాస్యభరిత సందర్భాలు కథకు ఊపిరినిస్తాయి.

హాస్యం – గంభీరతకు సమతుల్యత:

జీవితం అంతా విషాదం కాదు; అంతా హాస్యమూ కాదు. ఆ రెండింటి మధ్యే మనిషి జీవితం సాగుతుంది.

‘ఉదయరాగం’లో కూడా ఈ సమతుల్యత కనిపిస్తుంది. కుటుంబ ఒత్తిళ్లు, భవిష్యత్తుపై ఆందోళనలు వంటి అంశాల మధ్య చమత్కారమైన సంభాషణలు కథను భారంగా మారకుండా కాపాడతాయి.

“Humour is not a distraction from life; sometimes, it is the way we survive life.”

రచయిత హాస్యాన్ని ఉపయోగించిన తీరు ఈ కోణంలో చూడదగినది.

తరాల మధ్య సంభాషణ:

నేటి కుటుంబ జీవితంలో అత్యంత ప్రాధాన్యమైన ప్రశ్నల్లో ఒకటి – పెద్దలు పిల్లల కోసం నిర్ణయించాలా? లేక పిల్లలు తమ జీవితాన్ని తామే నిర్ణయించుకోవాలా?

‘ఉదయరాగం’ ఈ ప్రశ్నకు సూటిగా తీర్పు చెప్పదు. బదులుగా రెండు తరాల ఆలోచనలను వాటి సహజమైన సందర్భాల్లో చూపిస్తుంది.

పెద్దల అనుభవానికి విలువ ఉంది. యువత స్వేచ్ఛకూ విలువ ఉంది. ఈ రెండింటి మధ్య సమన్వయం సాధ్యమేనా అన్నదే అసలు ప్రశ్న.

ఇది నవలకే పరిమితమైన ప్రశ్న కాదు. మన సమాజంలోని అనేక కుటుంబాల్లో ప్రతిరోజూ నడిచే సంభాషణ.

శీర్షికలోని ‘రాగం’:

‘ఉదయరాగం’ అనే శీర్షిక ఎంతో అర్థవంతంగా అనిపిస్తుంది. ‘ఉదయం’ అంటే ఒక కొత్త ప్రారంభం. ‘రాగం’ అంటే ఒక భావాన్ని స్వరంగా మలిచే ప్రక్రియ.

అలాగే నవలలోని పాత్రల జీవితాల్లో కూడా కొన్ని కొత్త ప్రారంభాలు కనిపిస్తాయి. నిర్ణయాలు మారుతాయి. సంబంధాలు కొత్త అర్థాలను సంతరించుకుంటాయి. వ్యక్తిగత జీవితాన్ని చూసే దృష్టి క్రమంగా విస్తరిస్తుంది.

అందుకే ‘ఉదయరాగం’ కేవలం ఒక వ్యక్తి పేరు లేదా కథానాయకుడి జీవితానికి సంబంధించిన శీర్షికగా కాకుండా, ఒక కొత్త ఆలోచనా దశకు ప్రతీకగా కూడా చదవవచ్చు.

చివరగా – ‘ఉదయరాగం’ను కేవలం ప్రేమకథగా చదివితే ఒక కోణం మాత్రమే కనిపిస్తుంది. కుటుంబ నవలగా చదివితే మరో కోణం కనిపిస్తుంది. యువత ఆలోచనా ప్రపంచానికి అద్దంగా చదివితే ఇంకో కోణం కనిపిస్తుంది. చివరికి, మనిషి తనకోసం జీవిస్తూ, తనవాళ్లను అర్థం చేసుకుంటూ, సమాజానికి తనవంతు చేయాలనే స్థాయికి ఎదగడం ఈ కథలోని విస్తృతమైన భావంగా కనిపిస్తుంది.

మంచి నవల మనకు సమాధానాలు ఇవ్వడమే కాదు; మనలో కొన్ని ప్రశ్నలను మేల్కొలుపుతుంది.

‘ఉదయరాగం’ అలాంటి ప్రశ్నలను మృదువుగా, హాస్యంగా, కుటుంబ అనుబంధాల మధ్య వినిపించే ఒక జీవన స్వరం.

“A good novel leaves you with a story. A memorable novel leaves you with a thought.”

ఆ అర్థంలో ‘ఉదయ రాగం’ చదివి ముగించే కథ కాదు – చదివిన తరువాత కొంతకాలం మనలో ‘మనసు పలికే’ ఒక రాగం.

♦

రెండు రచనలను ముడిపెట్టే ఉమ్మడి సూత్రాలు ఇవని నాకనిపించింది:

మధ్యతరగతి దర్పణం:

రెండు పుస్తకాలకు మూలస్తంభం మధ్యతరగతి సంస్కృతే. సామాన్యుల కష్టాలు, ఆశలు, ఆశయాలు రెండింటిలోనూ చాలా సహజంగా ప్రతిబింబిస్తాయి.

ఆరోగ్యకరమైన హాస్యం:

కథలలో చమత్కారం చురుగ్గా సాగితే, నవలలో అది కథా గమనంతో పాటు హుందాగా సాగుతుంది.

సజీవ పాత్రలు:

ఈ రెండు రచనలలోని పాత్రలు ఎక్కడో ఊహల్లోంచి వచ్చినవి కావు. మన ఇరుగుపొరుగున, మన ఆఫీసుల్లో రోజూ కనిపించే వ్యక్తుల్లాగే ఉండి, పాఠకుడికి వెంటనే కనెక్ట్ అవుతాయి.

ముగింపు:

భీమరాజు వెంకటరమణ గారి ‘నా కలం నా ఇష్టం’, ‘ఉదయరాగం’ పుస్తకాలు రెండూ తెలుగు సాహితీ ప్రియులు తప్పక చదవాల్సిన అమూల్యమైన గ్రంథాలు. లలితమైన శైలిలో, సులభమైన తెలుగులో సాగే వీరి రచనలు కేవలం కాలక్షేపానికి మాత్రమే కాక, సమాజాన్ని సరికొత్త కోణంలో అర్థం చేసుకోవడానికి తోడ్పడతాయి. నవ్వుతూ.. ఆలోచిస్తూ.. జీవితాన్ని ఆస్వాదించాలనుకునే ప్రతి పాఠకుడికీ ఈ పుస్తకాలు విందు భోజనం లాంటివి.

***

నా కలం నా ఇష్టం (కథలు)
రచన: భీమరాజు వెంకటరమణ
ప్రచురణ:
అనుపమ ప్రచురణలు, హైదరాబాద్
పేజీలు: 108
వెల: ₹ 180/-
ప్రతులకు:
అన్ని ప్రముఖ పుస్తక విక్రయ కేంద్రాలు
~
భీమరాజు వెంకటరమణ
ఫోన్: 9849239945

 

~

ఉదయరాగం (నవల)
రచన: భీమరాజు వెంకటరమణ
ప్రచురణ: పాలపిట్ట ప్రచురణలు, హైదరాబాద్
పేజీలు: 128
వెల: ₹ 180/-
ప్రతులకు:
అన్ని ప్రముఖ పుస్తక విక్రయ కేంద్రాలు
~
భీమరాజు వెంకటరమణ
ఫోన్: 9849239945
పాలపిట్ట బుక్స్
ఫోన్: 9848787284

~
భీమరాజు వెంకటరమణ గారి ప్రత్యేక ఇంటర్వ్యూ:
https://sanchika.com/special-interview-with-mr-bhimaraju-venkata-ramana/