[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘నిశ్చల మనస్సు’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]
న హృష్యతి న రోష్టి న శ్రుక్వాపి న గర్వతి
న మ్రియతే చైవ పురుషః పురుషర్షభః
మహాభారతంలోని విదుర నీతి మానవ జీవితానికి ఒక మార్గదర్శకం వంటిది. కురుక్షేత్ర యుద్ధానికి ముందు ధృతరాష్ట్రుడు తీవ్రమైన మానసిక వేదనతో, అభద్రతా భావంతో ఉన్నప్పుడు విదురుడు అతనికి హితోపదేశం చేస్తాడు. ఈ సందర్భం చాలా కీలకమైనది. పాండవులు అరణ్య, అజ్ఞాతవాసాలు పూర్తి చేసుకుని తమ రాజ్యం కోసం రాయబారం పంపిన సమయమది. కురుసభలో యుద్ధ మేఘాలు కమ్ముకుంటున్న తరుణంలో, పుత్ర వ్యామోహంతో సతమతమవుతున్న ధృతరాష్ట్రుడికి రాత్రిపూట నిద్ర కరువవుతుంది. తన మనసులోని అశాంతిని పోగొట్టమని, ధర్మాధర్మాలను వివరించమని అతను విదురుడిని కోరతాడు. ఆ రాత్రంతా విదురుడు చెప్పిన అమృతవాక్కులే ‘విదుర నీతి’గా ప్రసిద్ధి చెందాయి. అందులో భాగంగానే “న హృష్యతి న రోష్టి న శ్రుక్వాపి న గర్వతి, న మ్రియతే చైవ పురుషః పురుషర్షభః” అనే శ్లోకాన్ని విదురుడు ప్రస్తావించాడు.
ఈ శ్లోకం యొక్క లోతైన అర్థం ఏమిటంటే, ఏ వ్యక్తి అయితే తన జీవితంలో ఎదురయ్యే విజయాలకు అతిగా సంతోషించడో, ఓటములకు కుంగిపోడో, ఎవరైతే కోపానికి లోనుకాకుండా, అవమానానికి లజ్జించకుండా, గర్వంతో కళ్లు మూసుకుపోకుండా ఉంటాడో, అతడే పురుషోత్తముడు లేదా పురుషులలో శ్రేష్ఠుడని అర్థం.
ఇక్కడ పురుషుడు అంటే కేవలం ఒక లింగానికి సంబంధించిన పదం కాదు, వివేకం కలిగిన ప్రతి మానవుడు అని భావించాలి. ధృతరాష్ట్రుడు తన కుమారులైన కౌరవుల పట్ల ఉన్న అతివ్యామోహం వల్ల ధర్మాన్ని విస్మరించాడు. ఆ అనుబంధం అతడిని కళ్లున్న అంధుడిని చేసింది. అందుకే విదురుడు ఈ శ్లోకం ద్వారా సమతుల్యత ప్రాధాన్యతను వివరించాడు. పాండవులతో సంధి చేసుకోవాలని, పుత్రవాత్సల్యాన్ని వీడాలని హితవు పలికాడు.
నిజమైన మానసిక బలం అనేది బాహ్య పరిస్థితుల మీద కాకుండా, మన అంతర్గత స్థిరత్వం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. ‘స్థిత’ అంటే ప్రతిష్ఠితమైనది అని అర్థం. ఈ నేపథ్యంలో స్థితప్రజ్ఞత అంటే యోగబుద్ధిని లేదా నిశ్చలమైన జ్ఞానాన్ని తనలో ప్రతిష్ఠించుకోవడమని తెలుస్తుంది. ఏ పరిస్థితుల్లోనైనా చలించని బుద్ధిని కలిగి ఉండటమే దీని పరమార్థం. ఇటువంటి స్థితిని సాధించినవాడే స్థితప్రజ్ఞుడు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ కూడా “దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః సుఖేషు విగతస్పృహః” అంటూ కష్టాల్లో కృంగిపోని, సుఖాల్లో పొంగిపోని వాడే స్థితప్రజ్ఞుడని వివరించాడు. ఒక వ్యక్తికి విజయం లభించినప్పుడు ఆకాశానికి ఎగిరిపోవడం, ఓటమి ఎదురైనప్పుడు పాతాళానికి కుంగిపోవడం సామాన్య లక్షణం. కానీ విదురుడు చెప్పిన ఈ సూత్రం ప్రకారం, తన బుద్ధిని దైవచింతనలో లేదా ధర్మంలో ప్రతిష్ఠించుకున్న వాడు ఈ రెండింటినీ సమానంగా స్వీకరిస్తాడు. సంతోషం కలిగినప్పుడు అతిగా గర్వపడటం వల్ల మనిషి తన పరిమితులను మర్చిపోతాడు. అలాగే కోపం ఆవేశంలో వివేకాన్ని హరిస్తుంది. లజ్జ లేదా అవమానం మనిషిని నిరుత్సాహానికి గురిచేసి కార్యాచరణను అడ్డుకుంటుంది. ఈ భావోద్వేగాలన్నింటినీ జయించినప్పుడే మనిషి ఒక పరిపూర్ణ వ్యక్తిత్వానికి చేరుకుంటాడు.
ఈ శ్లోకం మానవ పరిణామానికి ఒక దారిచూపే తోవ. భావోద్వేగాల అదుపు లేని మనిషి తుపానులో చిక్కుకున్న పడవ వంటివాడు. అది ఎటు కొట్టుకుపోతుందో ఎవరికీ తెలియదు. కానీ ఇంద్రియ నిగ్రహం, మానసిక స్థిరత్వం కలిగిన వాడు సముద్రం మధ్యలో ఉన్న దీపస్తంభం లాంటివాడు. తరంగాలు ఎంత ఉధృతంగా వచ్చినా ఆ దీపం చలించదు. భర్తృహరి సుభాషితాల్లో కూడా “నిందన్తు నీతినిపుణా యది వా స్తువన్తు” అనే శ్లోకం ద్వారా పండితులు నిందించినా, పొగిడినా, సంపద వచ్చినా, పోయినా ధీరుడైన వాడు తన మార్గం నుండి పక్కకు తప్పుకోడని చెప్పారు. ధృతరాష్ట్రుడికి విదురుడు ఇచ్చిన సందేశం నేటి యువతకు కూడా వర్తిస్తుంది. కేవలం మార్కులు, ర్యాంకులు లేదా సంపాదన మాత్రమే జీవితం కాదు. వైఫల్యం ఎదురైనప్పుడు కుంగిపోకుండా, విజయం వచ్చినప్పుడు అహంకరించకుండా ఉండటమే అసలైన వ్యక్తిత్వం.
మన అంతర్గత శాంతిని బాహ్య ప్రపంచం ప్రభావితం చేయనప్పుడే మనం నిజమైన స్వేచ్ఛను అనుభవిస్తాం. రోజువారీ జీవితంలో ఎదురయ్యే చిన్న చిన్న సమస్యల నుండి పెద్ద సవాళ్ల వరకు ఈ సమతుల్యతను పాటించడం వల్ల మానసిక ఆరోగ్యం మెరుగుపడుతుంది. విదురుడు చెప్పినట్లుగా ఇటువంటి లక్షణాలు కలిగిన వ్యక్తి సమాజంలో గౌరవించబడతాడు మరియు అందరికీ ఆదర్శంగా నిలుస్తాడు. లోతైన విశ్లేషణ చేస్తే, ఈ శ్లోకం మనకు నేర్పేది కేవలం ఓర్పు మాత్రమే కాదు, అది ఒక జీవన కళ. మనసును ఒక యోగిలా మార్చుకుని, బాధ్యతలను ఒక గృహస్థులా నిర్వహించడమే ఈ శ్లోకంలోని పరమార్థం. యోగబుద్ధిని తనలో ప్రతిష్ఠించుకున్న వ్యక్తికి లోకంలోని ద్వంద్వాలు అంటవు. ఈ రకమైన అచంచలమైన ప్రవర్తన అలవర్చుకోవడం ద్వారా ఎవరైనా తమ జీవితంలో ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహించవచ్చు. నిత్యం సాధన చేయడం ద్వారా మనలోని ప్రజ్ఞను స్థిరపరుచుకోవడమే మానవ జన్మకు సార్థకత.
