పాతికేళ్ల తెలుగు స్త్రీ సాహిత్యం

[డా. కందేపి రాణీప్రసాద్ గారి ‘పాతికేళ్ల తెలుగు స్త్రీ సాహిత్యం’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]

తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో స్త్రీ స్వరం కొత్తది కాదు. అయితే స్త్రీ తన గురించి తానే మాట్లాడటం, తన అనుభవాలను తానే నిర్వచించుకోవడం, తన జీవితాన్ని సమాజం విధించిన మూసల నుంచి విడదీసి చూడటం ఆధునిక స్త్రీ సాహిత్యంలో ఒక కీలక పరిణామం. గత పాతికేళ్ల తెలుగు స్త్రీ సాహిత్యాన్ని పరిశీలించినప్పుడు ఈ పరిణామం మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ కాలంలో స్త్రీ రచన కేవలం కుటుంబం, ప్రేమ, మాతృత్వం, దాంపత్యం వంటి సంప్రదాయ అంశాల చుట్టూ తిరగకుండా విద్య, ఉద్యోగం, ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం, శరీరం, లైంగిక రాజకీయాలు, గృహహింస, సామాజిక అసమానత, వృత్తిజీవితం, ఒంటరితనం, వృద్ధాప్యం, సాంకేతిక ప్రపంచం, పర్యావరణం, దళిత-బహుజన స్త్రీ అనుభవాలు వంటి విస్తృత అంశాలను తన పరిధిలోకి తీసుకుంది

స్త్రీ తన జీవితాన్ని తానే చెప్పుకోవడం ఈ సాహిత్యానికి ప్రధాన లక్షణం. పురుష దృష్టితో సృష్టించబడిన ‘స్త్రీ’ ప్రతిమకు భిన్నంగా, స్త్రీ తన అనుభవం నుంచి తన స్వరూపాన్ని నిర్మించుకోవడం ఇందులో కనిపిస్తుంది. ఈ కారణంగానే స్త్రీ సాహిత్యం వ్యక్తిగత అనుభవాన్ని సామాజిక ప్రశ్నగా మార్చగలిగింది.

“నా జీవితం నా కథ మాత్రమే కాదు; నా చుట్టూ ఉన్న సమాజ నిర్మాణానికి అది ఒక సాక్ష్యం” అనే భావన గత పాతికేళ్ల స్త్రీ రచనలో అంతర్లీనంగా కనిపిస్తుంది.

గత ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల్లో తెలుగు సమాజం అనేక మార్పులను చూసింది. మహిళల విద్యావకాశాలు పెరిగాయి. ఉద్యోగ రంగంలో స్త్రీల భాగస్వామ్యం విస్తరించింది. పట్టణీకరణ వేగం పెరిగింది. సమాచార సాంకేతికత జీవితాన్ని ప్రభావితం చేసింది. సామాజిక మాధ్యమాలు స్త్రీలకు తమ అభిప్రాయాలను స్వయంగా వ్యక్తీకరించే వేదికలను అందించాయి.

ఇంతకుముందు కుటుంబంలో తన స్థానాన్ని గురించి ప్రశ్నించిన స్త్రీ, తరువాత సమాజంలో తన స్థానాన్ని ప్రశ్నించింది. ఆ తరువాత తన శరీరంపై, తన నిర్ణయాలపై, తన కలలపై, తన వృత్తిపై, తన వ్యక్తిత్వంపై తనకే హక్కు ఉందని ప్రకటించే స్థాయికి వచ్చింది.

అందువల్ల ఈ పాతికేళ్ల స్త్రీ సాహిత్యాన్ని “నిశ్శబ్దం నుంచి ప్రశ్నకు, ప్రశ్న నుంచి ప్రతిఘటనకు, ప్రతిఘటన నుంచి ఆత్మనిర్మాణానికి సాగిన ప్రయాణం”గా చూడవచ్చు.

పాతికేళ్ల స్త్రీ రచనలో అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం అస్తిత్వ చైతన్యం.

స్త్రీ ఎవరు?

ఆమెను కేవలం భార్యగా, తల్లిగా, కుమార్తెగా మాత్రమే చూడాలా?

ఆమెకు స్వంతమైన వ్యక్తిత్వం లేదా?

స్త్రీ తనను తాను కుటుంబ సంబంధాల నుంచి వేరుచేసి ఒక స్వతంత్ర వ్యక్తిగా చూసుకోవడం ప్రారంభించింది. ఈ మార్పు స్త్రీ కవిత్వంలోనూ, కథల్లోనూ, నవలల్లోనూ, వ్యాసాల్లోనూ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

కుటుంబం స్త్రీ సాహిత్యంలో ఎప్పటినుంచో ప్రధానమైన అంశమే. అయితే గత పాతికేళ్లలో కుటుంబాన్ని చూసే దృష్టి మారింది.

కుటుంబాన్ని కేవలం ప్రేమ, అనుబంధాల స్థలంగా మాత్రమే కాకుండా అధికార సంబంధాలు పనిచేసే వ్యవస్థగా కూడా రచయిత్రులు పరిశీలించారు. ఇంటి పనికి విలువ లేకపోవడం, స్త్రీ శ్రమను సహజమైన బాధ్యతగా భావించడం, నిర్ణయాధికారంలో స్త్రీకి సమాన స్థానం లేకపోవడం, గృహహింస, ఆర్థిక ఆధారపడటం వంటి అంశాలు సాహిత్యంలో చర్చకు వచ్చాయి.

అదే సమయంలో కుటుంబంలోని ప్రేమ, మాతృత్వం, అనుబంధం, త్యాగం వంటి మానవీయ కోణాలను కూడా స్త్రీ రచయిత్రులు నిరాకరించలేదు. వాటిని మరింత సమతుల్యంగా, వాస్తవికంగా పునర్నిర్వచవచ్చు.

ఆధునిక స్త్రీ సాహిత్యంలో స్త్రీ శరీరం కూడా ఒక ముఖ్యమైన చర్చా అంశంగా మారింది. మాతృత్వం, రుతుక్రమం, ప్రసవం, శారీరక అనుభవాలు, శరీరంపై సామాజిక నియంత్రణ వంటి విషయాలను రచయిత్రులు సాహిత్య చర్చలోకి తీసుకువచ్చారు.

విద్య స్త్రీ జీవితంలో ఒక కీలకమైన విముక్తి సాధనంగా నిలిచింది. విద్యావంతురాలైన స్త్రీ తన హక్కులను తెలుసుకోవడం మాత్రమే కాకుండా తన జీవితాన్ని స్వయంగా నిర్మించుకునే సామర్థ్యాన్ని పొందింది.

ఉద్యోగరంగంలోకి వచ్చిన స్త్రీ మరో కొత్త ప్రపంచాన్ని ఎదుర్కొంది. ఇంటి బాధ్యతలు, ఉద్యోగ బాధ్యతలు రెండింటినీ సమన్వయం చేయాల్సిన పరిస్థితి, కార్యాలయాల్లో లింగ వివక్ష, వృత్తిపరమైన పోటీ, ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం, వ్యక్తిగత సమయం లేకపోవడం వంటి సమస్యలు సాహిత్యంలో ప్రతిబింబించాయి.

ఇక్కడ స్త్రీ పాత్ర ‘ఇంటిని చూసుకునే వ్యక్తి’ నుంచి ‘తన జీవితాన్ని నిర్మించుకునే వ్యక్తి’గా పరిణమించింది.

స్త్రీ సాహిత్యాన్ని కేవలం ‘స్త్రీవాదం’ అనే ఒక్క సిద్ధాంతపు చట్రంలో బంధించడం సరైనది కాదు. గత పాతికేళ్లలో స్త్రీ రచనలో స్త్రీ హక్కుల ప్రశ్నతో పాటు మానవత్వం, సామాజిక న్యాయం, సమానత్వం, అణచివేతకు వ్యతిరేకత వంటి విస్తృత మానవీయ విలువలు చోటుచేసుకున్నాయి.

స్త్రీ విముక్తి అంటే పురుష వ్యతిరేకత కాదని, అది అసమానతకు వ్యతిరేకమైన మానవీయ పోరాటమని అనేక రచనలు సూచించాయి.

స్త్రీ అనుభవం అందరికీ ఒకే విధంగా ఉండదు. కులం, వర్గం, ఆర్థిక స్థితి, ప్రాంతం, విద్య, వృత్తి వంటి అంశాలు స్త్రీ జీవితాన్ని భిన్నంగా ప్రభావితం చేస్తాయి.

అందువల్ల దళిత స్త్రీ అనుభవం, గ్రామీణ స్త్రీ అనుభవం, మధ్యతరగతి స్త్రీ అనుభవం, పట్టణ విద్యావంతురాలి అనుభవం – ఇవన్నీ ఒకే స్త్రీ అనుభవంగా చూడలేం.

ఈ వైవిధ్యం పాతికేళ్ల స్త్రీ సాహిత్యానికి మరింత విస్తృతమైన సామాజిక పునాదిని ఇచ్చింది.

కవిత్వం స్త్రీ తన అంతరంగాన్ని అత్యంత స్వేచ్ఛగా వ్యక్తీకరించిన ప్రక్రియగా చెప్పవచ్చు.

ప్రేమ, బాధ, మాతృత్వం, ఒంటరితనం, నిరాశ, ఆశ, తిరుగుబాటు, ఆత్మగౌరవం, స్వేచ్ఛ, సామాజిక అసమానత – ఇవన్నీ స్త్రీ కవిత్వంలో కొత్త ప్రతీకలతో వ్యక్తమయ్యాయి.

ఇంటి వస్తువులు, వంటగది, అద్దం, తలుపు, కిటికీ, చీర, పుస్తకం, పాఠశాల, ఉద్యోగ స్థలం వంటి సాధారణ జీవితంలోని అంశాలు కూడా స్త్రీ కవిత్వంలో ప్రతీకలుగా మారాయి.

ఇది స్త్రీ కవిత్వం జీవితానికి ఎంత దగ్గరగా ఉందో తెలియజేస్తుంది

కథా ప్రక్రియలో స్త్రీ రచయిత్రులు సాధారణ జీవితంలోని చిన్న సంఘటనలలో దాగి ఉన్న పెద్ద సామాజిక సమస్యలను వెలికి తీశారు.

ఒక ఇంట్లో జరిగే చిన్న సంఘటన వెనుక దాగి ఉన్న పితృస్వామ్య భావజాలాన్ని, ఒక బాలిక విద్యను ఆపివేయడం వెనుక ఉన్న సామాజిక ఆర్థిక పరిస్థితులను, ఒక ఉద్యోగిని ఎదుర్కొనే వివక్ష వెనుక ఉన్న అధికార నిర్మాణాలను కథలు విశ్లేషించాయి.

అందువల్ల స్త్రీ కథ వ్యక్తిగత జీవితాన్ని మాత్రమే చెప్పకుండా సమాజపు అంతర్గత నిర్మాణాన్ని కూడా ప్రశ్నించింది.

స్త్రీలు తమ దైనందిన జీవితంలో ఉపయోగించే మాటలు, ప్రాంతీయ భాషా రూపాలు, ఇంటి సంభాషణలు, వ్యక్తిగత అనుభూతులను నేరుగా వ్యక్తీకరించే పదజాలం సాహిత్యంలోకి వచ్చింది.

అలంకార భాషకు మాత్రమే ప్రాధాన్యం ఇవ్వకుండా అనుభవం యొక్క నిజాయితీకి ప్రాధాన్యం పెరిగింది.

ఇరవై ఒకటో శతాబ్దంలో సాంకేతిక పరిజ్ఞానం సాహిత్య ప్రపంచాన్నీ మార్చింది. ముద్రిత పత్రికలు, పుస్తకాలతో పాటు వెబ్ పత్రికలు, బ్లాగులు, సామాజిక మాధ్యమాలు, డిజిటల్ వేదికలు స్త్రీ రచయిత్రులకు కొత్త అవకాశాలను అందించాయి.

దీంతో ప్రచురణకు ఉన్న సంప్రదాయ అడ్డంకులు కొంతవరకు తగ్గాయి. తక్షణ స్పందన, విస్తృత పాఠక వర్గం, అంతర్జాతీయ తెలుగు సమాజంతో అనుసంధానం వంటి అవకాశాలు ఏర్పడ్డాయి.

అయితే డిజిటల్ వేదికల్లోనూ ట్రోలింగ్, అవమానకర వ్యాఖ్యలు, వ్యక్తిగత దాడులు వంటి కొత్త సవాళ్లు ఎదురయ్యాయి. అందువల్ల సాంకేతిక ప్రపంచం స్త్రీకి స్వేచ్ఛను ఇచ్చినంత మాత్రాన అన్ని సమస్యలను పరిష్కరించలేదనే విషయాన్ని స్త్రీ సాహిత్యం గుర్తుచేస్తోంది.

గత పాతికేళ్ల తెలుగు స్త్రీ సాహిత్యాన్ని సమగ్రంగా పరిశీలిస్తే కొన్ని ముఖ్యమైన పరిణామాలను గుర్తించవచ్చు.

మొదటిది – స్త్రీ తన గురించి తానే మాట్లాడే స్వరం బలపడింది.

రెండవది – వ్యక్తిగత అనుభవం సామాజిక ప్రశ్నగా మారింది.

మూడవది – కుటుంబం, వివాహం, మాతృత్వం వంటి సంప్రదాయ అంశాలకు కొత్త అర్థాలు వచ్చాయి.

నాలుగవది – దళిత, బహుజన, గ్రామీణ, అణగారిన వర్గాల స్త్రీ స్వరాలకు స్థానం పెరిగింది.

ఐదవది – స్త్రీ సాహిత్యం కవిత్వం, కథ, నవలతో మాత్రమే పరిమితం కాకుండా వ్యాసం, విమర్శ, బాలసాహిత్యం, జీవితచరిత్ర, అనువాదం, డిజిటల్ రచన వంటి విభిన్న ప్రక్రియల్లో విస్తరించింది.

ఆరవది – స్త్రీ సమస్యల నుంచి సమాజ సమస్యల వైపు దాని దృష్టి విస్తరించింది

పాతికేళ్ల తెలుగు స్త్రీ సాహిత్య ప్రస్థానం ఒక దీర్ఘమైన అక్షరయాత్ర. ఈ యాత్రలో స్త్రీ కేవలం తన బాధను చెప్పుకోలేదు; ఆ బాధకు కారణమైన సామాజిక నిర్మాణాలను ప్రశ్నించింది. కేవలం తన స్వేచ్ఛను కోరలేదు; సమాజంలో సమానత్వాన్ని కోరింది. కేవలం తన జీవితాన్ని రాయలేదు; తన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని పునఃపరిశీలించింది.

ఈ పాతికేళ్ల స్త్రీ సాహిత్యం మౌనం నుంచి మాటకు, మాట నుంచి ప్రశ్నకు, ప్రశ్న నుంచి చైతన్యానికి, చైతన్యం నుంచి ఆత్మవిశ్వాసానికి సాగిన సాహిత్య ప్రయాణం.

స్త్రీ రాసిన ప్రతి అక్షరం ఒక వ్యక్తిగత అనుభవం కావచ్చు. కానీ ఆ అక్షరం సమాజాన్ని తాకిన క్షణంలో అది సామూహిక అనుభవంగా మారుతుంది. అందుకే పాతికేళ్ల స్త్రీ సాహిత్యం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయమే కాదు – మారుతున్న సమాజానికి అద్దం, ప్రశ్నించే చైతన్యానికి స్వరం, సమానత్వ భవిష్యత్తుకు దారిచూపే అక్షరదీపం.

పాతికేళ్ల ఈ ప్రస్థానం ముగింపు కాదు; ఇది మరొక పాతికేళ్ల సృజనకు పునాది.

అక్షరం ఉన్నంతకాలం స్త్రీ స్వరం ఉంటుంది;

స్త్రీ స్వరం ఉన్నంతకాలం సమాజం మార్పు వైపు నడుస్తూనే ఉంటుంది.