సమత్వమే అత్యున్నత సాధన

[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘సమత్వమే అత్యున్నత సాధన’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]

సంనియమ్యేంద్రియగ్రామం సర్వత్ర సమబుద్ధయః।
తే ప్రాప్నువంతి మామేవ సర్వభూతహితే రతాః॥
(భగవద్గీత 12.4)

భగవద్గీత ద్వాదశ అధ్యాయంలోని ఈ శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ భక్తి, జ్ఞాన, యోగ మార్గాల సారాన్ని ఒకే సందేశంలో సమన్వయపరుస్తాడు. ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకొని, ప్రతి పరిస్థితిలో సమత్వబుద్ధితో జీవిస్తూ, సమస్త ప్రాణుల సంక్షేమాన్ని తన ధర్మంగా భావించేవారు నన్నే చేరుకుంటారని భగవంతుడు ప్రకటిస్తున్నాడు. ఈ శ్లోకం ఆధ్యాత్మిక సాధన వ్యక్తిగత ముక్తితో ముగిసిపోదని, అది సమాజ శ్రేయస్సులో పరిపూర్ణతను పొందుతుందని స్పష్టం చేస్తుంది.

‘సంనియమ్యేంద్రియగ్రామం’ అంటే ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు, ఐదు కర్మేంద్రియాలతో కూడిన ఇంద్రియ సమూహాన్ని క్రమశిక్షణలో ఉంచడం. ఇంద్రియాలు మనిషికి జ్ఞానాన్ని అందించే సాధనాలే అయినప్పటికీ, అవి నియంత్రణ కోల్పోతే బంధనానికి కారణమవుతాయి. అందుకే కఠోపనిషత్తు శరీరాన్ని రథంగా, ఇంద్రియాలను గుర్రాలుగా, మనస్సును పగ్గాలుగా, బుద్ధిని సారథిగా వర్ణిస్తుంది. పగ్గాలు బలంగా ఉంటే గుర్రాలు సరైన దారిలో నడుస్తాయి; మనస్సు, బుద్ధి స్థిరంగా ఉంటే ఇంద్రియాలు ధర్మమార్గంలో ప్రయాణిస్తాయి.

ఇంద్రియనిగ్రహంతో పాటు ‘సర్వత్ర సమబుద్ధయః’ అనే గుణాన్ని శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత ప్రాముఖ్యంగా పేర్కొన్నాడు. సుఖం వచ్చినా పొంగిపోకుండా, దుఃఖం వచ్చినా కుంగిపోకుండా, ప్రశంస-నిందలు, లాభ-నష్టాలు, విజయ-అపజయాలను సమాన దృష్టితో స్వీకరించడం సమత్వం. ఇదే భావాన్ని గీతలో మరొకచోట ‘సమత్వం యోగ ఉచ్యతే’ (2.48) అని శ్రీకృష్ణుడు ప్రకటించాడు. సమత్వం అనేది భావోద్వేగాలను అణచివేయడం కాదు; పరిస్థితులు మారినా విలువలు మారకుండా నిలిచే అంతరంగ స్థిరత్వం.

ఈ శ్లోకంలోని అత్యున్నత సందేశం ‘సర్వభూతహితే రతాః’ అనే పదాలలో వ్యక్తమవుతుంది. ప్రతి జీవిలో దైవాన్ని దర్శించి, వారి శ్రేయస్సు కోసం కృషి చేయడమే నిజమైన భక్తి. భక్తి కేవలం ఆలయ గోడల మధ్య పరిమితం కాదు; ఆకలితో ఉన్నవారికి అన్నం పెట్టడం, బాధలో ఉన్నవారికి ఓదార్పు ఇవ్వడం, ప్రకృతిని సంరక్షించడం, జంతుజాలాన్ని కాపాడడం, సమాజంలో సౌహార్దాన్ని పెంపొందించడం కూడా దైవారాధనే.

ఈశావాస్యోపనిషత్ ప్రారంభ మంత్రం ‘ఈశావాస్యమిదం సర్వం’ అని ప్రకటిస్తుంది. ఈ జగత్తంతా ఈశ్వరస్వరూపమే అయితే, ప్రతి ప్రాణిపట్ల కరుణ చూపడం భగవంతుని సేవ చేసినట్లే. అలాగే మహోపనిషత్ లోని ప్రసిద్ధ వాక్యం ‘వసుధైవ కుటుంబకం’ ప్రపంచమంతా ఒకే కుటుంబమని బోధిస్తుంది. ఈ భావనను ఆచరణలో పెట్టినవారే నిజమైన యోగులు.

భాగవత పురాణం కూడా ఇదే సందేశాన్ని మరింత స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. భగవంతుని విగ్రహాన్ని మాత్రమే పూజించి, జీవరాశుల పట్ల కరుణ చూపని భక్తి అసంపూర్ణమని భాగవతం హెచ్చరిస్తుంది. అదే విధంగా తిరుక్కురళ్‌లో తిరువళ్లువర్ దయను మానవ జీవితానికి మూలధర్మంగా పేర్కొంటూ, ఇతరులకు మేలు చేయడమే అత్యున్నత పుణ్యమని ఉపదేశించాడు.

మన భారతీయ సంస్కృతిలో “పరోపకారాయ పుణ్యాయ, పాపాయ పరపీడనం” అనే సుభాషితం తరతరాలకు మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. ఇతరులకు మేలు చేయడం పుణ్యం; ఇతరులను బాధించడం పాపం. ఇదే భావం గీతా శ్లోకంలో ప్రతిధ్వనిస్తుంది. భగవంతుని చేరుకోవాలంటే కేవలం ధ్యానం సరిపోదు; దయ, సేవ, సమత్వం కూడా సమానంగా అవసరం.

ఒక గ్రామంలో రామయ్య అనే సాధువు ఉండేవాడు. ఆయన నిత్యం జపధ్యానాలు చేస్తూ, ఆలయంలో భగవంతుని సేవిస్తూ కాలం గడిపేవాడు. ఒకనాడు తీవ్రమైన తుఫాను వచ్చి గ్రామంలోని పేదల పూరిళ్లు కొట్టుకుపోయాయి. చాలామంది ఆకలితో అల్లాడిపోతుంటే, రామయ్య తన ధ్యానాన్ని పక్కన పెట్టి, ఊరి ప్రజలను సమీకరించి బాధితులకు ఆహారం, నీడ కల్పించే సేవలో నిమగ్నమయ్యాడు. “ధ్యానం కంటే ఈ సేవ ముఖ్యమా?” అని ఒక శిష్యుడు అడుగగా, “సర్వ ప్రాణులలో ఉన్న భగవంతుడికి సేవ చేయడమే నిజమైన పూజ. ఇంద్రియ నిగ్రహం, సమత్వం ఉండి జీవకరుణ లేని సాధన వ్యర్థం” అని రామయ్య చిరునవ్వుతో చెప్పాడు. సకల జీవుల మేలు కోరడమే పరమ ధర్మమని ఆయన ఆచరించి చూపాడు.

నేటి ప్రపంచంలో విభేదాలు, స్వార్థం, అసహనం పెరుగుతున్న తరుణంలో ఈ శ్లోకం మరింత ప్రాసంగికంగా మారింది. కుటుంబంలో పరస్పర గౌరవం, సమాజంలో సహకారం, ప్రకృతి పట్ల బాధ్యత, ప్రతి జీవిపట్ల కరుణ – ఇవి ఆధ్యాత్మిక విలువలు మాత్రమే కాదు, మానవజాతి భవిష్యత్తుకు అవసరమైన జీవన సూత్రాలు. వ్యక్తి తన ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, సమత్వాన్ని అలవరచుకొని, సమస్త జీవుల శ్రేయస్సును తన కర్తవ్యంగా భావించినప్పుడు అతని జీవితం దైవమార్గంలో పయనిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం మనకు చెప్పే శాశ్వత సత్యం ఏమిటంటే – ఇంద్రియనిగ్రహం సాధనకు పునాది, సమత్వం ఆ సాధనకు బలం, సర్వభూతహితం ఆ సాధనకు పరిపూర్ణత. ఈ మూడు గుణాలను అలవరచుకున్నవారే భగవంతుని అనుగ్రహానికి పాత్రులవుతారు.