విస్మయనగరం – విజయనగరం: సంభాషణ పరంపర ఋతువు-1

[సంచిక విశ్వవేదిక శీర్షికలో భాగంగా,  జూన్ 8వ తేది నుండి ప్రతి ఆదివారం, నాలుగు వారాల పాటు TORI-విశ్వవేదిక కార్యక్రమంలో కడప రఘోత్తమరావుగారితో సారధి మోటమఱ్ఱిగారు చర్చించిన అంశాల క్లుప్త వివరణ అందిస్తున్నాము.]

తెలుగు నేలను/దక్షిణాపథంను ఉజ్వలంగా ఏలి, భాష, సంస్కృతి, కళలు మహోన్నత దశకు చేర్చి జనజీవనాన్ని, ప్రగతి పథంలో నడిపినవి: శాతవాహన, కాకతీయ, విజయనగర మహా సామ్రాజ్యాలు. అయితే, మనకు తెలిసిన చరిత్ర కొంత. తెలియనది సముద్రమంత.

శ్రీశ్రీ తన ‘దేశ చరిత్రలు’ కవితలో అన్నట్లు:

ఏ యుద్ధం ఎందుకు జరిగెనో?
ఏ రాజ్యం ఎన్నాళ్ళుందో?
తారీఖులు, దస్తావేజులు
ఇవి కావోయ్ చరిత్రకర్ధం!
సామ్రాజ్యపు దండయాత్రలో
సామాన్యుల సాహసమెట్టిది?
ప్రభువెక్కిన పల్లకి కాదోయ్,
అది మోసిన బోయీలెవ్వరు?
చారిత్రక విభాత సంధ్యల
మానవకధ వికాసమెట్టిది?
ఏ దేశం ఏ కాలంలో
సాధించిన దే పరమార్థం?

యుద్ధాలు, ప్రభువులు, బోయీలు, మానవ వికాసం మొదలైనవి వ్యర్థప్రసంగాలు కావని, వీటి అంతరార్థాలు తెలుసుకుంటే చారిత్రక విభాత సంధ్యాకాంతిలో మన జీవితాలను చక్కబెట్టుకోవచ్చునని తెలిపే కార్యక్రమమే ‘విస్మయనగరం – విజయనగరం’.

“ఏ దేశ చరిత్ర చూచినా ఏమున్నది గర్వకారణం” అన్న శ్రీశ్రీ కాలం నుంచి, గత 100 ఏళ్లలో, బయలు పడిన, వందల తెలుగు, కన్నడ, సంస్కృత, రాతి, రాగి, నాణేలు లాంటి వాటిలో నిక్షిప్తమై ఉన్న చరిత్ర జననానుడి లోకి రాలేదనేది వాస్తవం. విజయనగర, శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం నాటి అనేక విషయాలు శాసన ఆధారితంగా అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నమే ఈ ‘విస్మయనగరం – విజయనగరం’ కార్యక్రమ ఉద్దేశ్యం.

జూన్ 8వ తేది నుండి ప్రతి ఆదివారం, నాలుగు వారాల పాటు (Telugone Radio on Internet) TORI-విశ్వవేదిక కార్యక్రమంలో చర్చించిన అంశాల క్లుప్త వివరణ ఇక్కడ పొందుపరుస్తున్నాను. ఆసక్తిగల చరిత్ర అభిమానులు, క్రింద అందించిన లంకెల ద్వారా పూర్తి సంభాషణ సారాన్ని వినవచ్చు. ధ్వని ముద్రణల సమీక్షలు చక్కగా అందించిన గూగుల్ జెమినికి మా హృదయపూర్వక ధన్యవాదాలు.

హంపీ-విజయనగరం చూడాలనే అభిలాష ఒక 50 సంవత్సరాల క్రితం ప్రేరణ కలిగించిన, ఆచార్య ఆత్రేయ ‘మంచిమనసులు’ సినిమాలోని అద్భుత గీతం, ‘శిలలపై శిల్పాలు చెక్కినారు’, ఆ గేయంలోని చివరి వాక్యాలు మదిలో ఎప్పుడూ కదలాడుతూనే ఉంటాయి. ఒక్కసారి ఆ మాటలు తలుచుకుందాం:

“అహో ఆంధభోజ! శ్రీకృష్ణదేవరాయ! విజయనగర సామ్రాజ్య తేజోవిరాజ!
ఈ శిధిలాలలో చిరంజీవి వైనావయా!
శిలలపై శిల్పాలు చెక్కినారు, మనవాళ్లు సృష్టికే అందాలు తెచ్చినారు”

“రాజులే పోయినా, రాజ్యాలు కూలినా, కాలాలు మారినా, గాడ్పులే వీచినా,
మనుజులే దనుజులై, మట్టి పాల్చేసినా, చెరగని తరగని శిల్పాలవలెనే ..”

2026-06-07: ప్రారంభ సంభాషణ

• కార్యక్రమ పరిచయం: ఈ కార్యక్రమం పేరు ‘విస్మయ నగరం విజయనగరం‘. ఇది విజయనగర సామ్రాజ్య వైభవాన్ని, దాని చరిత్రను నాలుగు భాగాలుగా వివరించే ఒక ప్రత్యేక శ్రేణి.
• ప్రధాన వక్త: ఈ నాటి చర్చలో కడపకు చెందిన చరిత్ర ఉత్సాహి మరియు పరిశోధకులు అయిన శ్రీ కడప రఘోత్తమరావు గారు పాల్గొన్నారు. వీరు విజయనగర కాలం నాటి శాసనాలు, నాణేలు మరియు సామాజిక-ఆర్థిక అంశాలపై విశేషమైన పరిశోధన చేశారు.

ముఖ్యమైన చర్చాంశాలు

• చరిత్ర ప్రాధాన్యత: శ్రీశ్రీ గారి కవితను ఉదహరిస్తూ, చరిత్ర అంటే కేవలం రాజుల యుద్ధాలు, జయప్రజయాలు మాత్రమే కాదని, దాని వెనుక ఉన్న సామాన్య ప్రజల జీవితాలను, వారి సాహసాలను వెలికితీయడమే నిజమైన చరిత్ర అని చర్చించారు.
• శాసనాలు – ఆధారాలు: గత వందేళ్లలో తెలుగు, కన్నడ, సంస్కృత భాషలకు చెందిన వందలాది శిలా, లోహ శాసనాలు బయల్పడ్డాయని, వీటి ఆధారంగా విజయనగర సామ్రాజ్య కాలం నాటి ప్రజల జీవన విధానాన్ని అర్థం చేసుకోవచ్చని తెలిపారు.
• ఆంజనేయస్వామి విగ్రహం – వ్యాసతీర్థులు: అనంతపురంలోని ‘పెద్దాంజనేయ స్వామి గుడి’ విజయనగర శైలిలో నిర్మించబడింది. దీనిని కృష్ణదేవరాయల కులగురువు అయిన శ్రీ వ్యాసతీర్థుల వారు ప్రతిష్టించారని రఘోత్తమరావు గారు వివరించారు.
• కృష్ణదేవరాయల సాహిత్య ప్రతిభ: కృష్ణదేవరాయలు కేవలం ‘ఆముక్తమాల్యద’ మాత్రమే కాక, సంస్కృతంలో ‘జాంబవతీ కళ్యాణం’, ‘సకలకథాసారసంగ్రహం’ వంటి కావ్యాలను కూడా రచించారని, వాటిలో వ్యాసతీర్థుల ప్రస్తావన ఉందని పేర్కొన్నారు.
• విజయనగర శిల్పకళ (యాళి): విజయనగర శిల్పకళలో విశిష్టమైన ‘యాళి‘ (సింహం, ఏనుగు, మొసలి కలగలిసిన ఒక కల్పిత జంతువు) శిల్పాల గురించి, తాడిపత్రిలోని చింతల వెంకటరమణ స్వామి ఆలయ శిల్పకళా వైభవం గురించి చర్చించారు.

ముగింపు: శాసనాల ఆధారంగా గత చరిత్రను, నాటి సామాన్యుల జీవితాలను అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నమే ఈ కార్యక్రమం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం.

2026-06-14: రెండవ సంభాషణ

తెలుగు నేల ఏకీకరణలో కాకతీయుల పాత్ర

• కాకతీయుల కంటే ముందు మన తెలుగు ప్రాంతాలు వెలనాడూ, రేనాడూ, పాకనాడూ, కర్మనాడూ వంటి చిన్న చిన్న నాడులుగా విడిపోయి, రాజకీయ అస్థిరతతో మరియు అంతర్గత యుద్ధాలతో అల్లకల్లోలంగా ఉండేవి.
• ఈ చీలికల వల్ల ప్రజలలో తీవ్ర అయోమయం ఉండేది (ఈ రోజు ఏ రాజు పాలనలో ఉన్నామో, రేపు ఏ రాజు కింద ఉంటామో తెలియని పరిస్థితి).
• అటువంటి కాలంలో కాకతీయులు వచ్చి, ఈ చిన్న చిన్న నాడులన్నింటినీ ఏకం చేసి, ‘ఆంధ్ర రాజ్యం‘ లేదా ‘త్రిలింగ దేశం‘ అనే ఒకే ఛత్రం కిందకు తీసుకువచ్చారు.
• తెలుగు మాట్లాడే వారందరిలో “మనమందరం ఒక్కటే“ అనే జాతీయ భావనను మొట్టమొదటిసారిగా పెంపొందించింది కాకతీయులే అని రఘోత్తమ రావు గారు అభిప్రాయపడ్డారు. కాకతీయుల శాసనాల్లో ‘ఆంధ్ర’, ‘త్రిలింగ’, ‘దక్షిణాపథం’ అనే పదాలు తరచుగా కనిపిస్తాయి.

కాకతీయ సామ్రాజ్య స్థాపన మరియు రాజుల చరిత్ర

కాకతీయ సామ్రాజ్యం దాదాపు 10వ లేదా 11వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైంది. రాజుల క్రమం మరియు వారి విశేషాలు ఇలా ఉన్నాయి:

• కాకతి గుండయ: 10వ శతాబ్దానికి చెందిన ఇతనే మనకు లభించిన ఆధారాల ప్రకారం మొదటి కాకతీయుడు. అయితే ఇతను స్వతంత్ర రాజు కాదు, రాష్ట్రకూటుల కింద దండనాయకుడిగా (సైన్యాధిపతిగా) పనిచేశారు.
• పూర్వ కాకతీయులు: ఆ తర్వాత వచ్చిన ప్రోలరాజు, బేతరాజు, రెండో ప్రోలరాజు వంటి వారు కూడా స్వతంత్రులు కాదు, రాష్ట్రకూటుల లేదా చాళుక్యుల కింద మాండలికులుగా ఉండేవారు.
• రుద్రదేవుడు (12వ శతాబ్దం): ఇతని కాలం నుండే స్వతంత్ర కాకతీయ సామ్రాజ్యం ప్రారంభమైంది. ఇతను సుమారు 30-35 సంవత్సరాలు పాలించి, కాకతీయులను స్వతంత్ర రాజులుగా నిలబెట్టాడు. ఇతని కాలంలోనే ఓరుగల్లు (నేటి వరంగల్) నిర్మాణ పనులు జరిగాయి, దీనికి ‘ఆంధ్రనగరి’ లేదా ‘ఏకశిలానగరం’ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
• మహాదేవుడు: రుద్రదేవుడికి కొడుకులు లేకపోవడం వల్ల అతని తమ్ముడు మహాదేవుడు పాలకుడయ్యాడు. ఇతను కేవలం 4-5 సంవత్సరాలు మాత్రమే పాలించాడు. దేవగిరిని పాలించే ‘సేవుణ యాదవులతో’ జరిగిన యుద్ధంలో ఇతను ఏనుగుపై కూర్చొని పోరాడుతూ మరణించాడు.
• గణపతి దేవుడు: మహాదేవుని కుమారుడైన గణపతి దేవుడు గొప్ప వీరుడు మరియు దూరదృష్టి గల రాజకీయ కోవిదుడు. ఇతను చిన్న వయస్సులో ఉన్నప్పుడు సేవుణ యాదవులు ఇతన్ని బందీగా పట్టుకున్నారు. అయితే ఆ తర్వాత హొయసలుల నుండి ముప్పు పొంచి ఉండటంతో, యాదవులు తమకు మరియు హొయసలులకు మధ్య ఒక బలమైన బఫర్ స్టేట్ (రక్షణ కోట) ఉండాలనే ఉద్దేశంతో గణపతి దేవుడిని విడుదల చేసి, కాకతీయ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. ఆ తర్వాత గణపతి దేవుడు పాండ్యులతో, హొయసలులతో అనేక యుద్ధాలు చేసి సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు.

చరిత్రకారుల ఆవేదన

• ఇంతటి ఘనచరిత్ర కలిగిన కాకతీయులు, శాతవాహనులు, విజయనగర రాజుల గురించి నేటి సినిమాల్లో సరైన ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం లేదని, తెలుగువారే తమ సొంత చరిత్రను గుర్తించకపోవడం విచారకరమని పాడ్‌కాస్ట్‌ నిర్వాహకులు సారధి మరియు రఘోత్తమ రావు గారు అభిప్రాయపడ్డారు.

“విస్మయ నగరం విజయనగరం” ధారావాహికలో భాగంగా ఆనాటి సామాజిక, ఆర్థిక మరియు చారిత్రక వైభవం గురించి చర్చించిన ముఖ్యాంశాల సమీక్ష ఇది:

1. విజయనగర సామ్రాజ్య ఆవిర్భావం – ఒక చారిత్రక అవసరం

• • దక్షిణ భారతదేశ రక్షణ: ఉత్తరాది నుండి వచ్చిన పరాయి శక్తుల (సుల్తానుల) దండయాత్రల వల్ల దక్షిణ భారతదేశంలోని సాంస్కృతిక, ఆధ్యాత్మిక మరియు సామాజిక వ్యవస్థలు తీవ్ర సంక్షోభంలో పడ్డాయి.
  • ధర్మ రక్షణ కోసం స్థాపన: అటువంటి క్లిష్ట సమయంలో, హిందూ ధర్మాన్ని, సంస్కృతిని మరియు దక్షిణ భారత ప్రజలను కాపాడటానికి హరిహర రాయలు మరియు బుక్క రాయలు (సంగమ వంశస్థులు) విద్యారణ్య స్వామి ఆశీస్సులతో తుంగభద్ర నదీ తీరాన విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
  • వైవిధ్యభరితమైన పాలన: ఈ సామ్రాజ్యాన్ని వరుసగా నాలుగు ప్రముఖ వంశాలు (సంగమ, సాళువ, ತುಳುವ మరియు అరవీడు) పాలించి, దీనిని ప్రపంచంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యాలలో ఒకటిగా తీర్చిదిద్దాయి.

2. ‘విస్మయ నగరం‘గా హంపి (విజయనగరం) వైభవం

ఆ కాలంలో విజయనగర రాజధాని అయిన ‘హంపి’ సందర్శించిన విదేశీ యాత్రికులు (అబ్దుల్ రజాక్, డొమింగో పేస్, నికోలో కాంటి వంటి వారు) తమ రచనలలో ఈ నగరాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయినట్లు పేర్కొన్నారు:

• • అపారమైన సంపద: నగర వీధుల్లో రత్నాలు, వజ్రాలు, బంగారాన్ని కుప్పలుగా పోసి త్రాసులతో తూకం వేసి అమ్మేవారని, సాధారణ ప్రజలు కూడా విలువైన ఆభరణాలు ధరించేవారని శాసనాలు, చారిత్రక ఆధారాలు చెబుతున్నాయి.
  • సురక్షితమైన రక్షణ కోటలు: శత్రువులు అంత సులభంగా లోపలికి ప్రవేశించలేనంత పటిష్టమైన ఏడు రక్షణ వలయాలు (కోట గోడలు) ఈ నగరానికి ఉండేవి.
  • అద్భుతమైన వాస్తుశిల్పం: విఠలాలయం (సంగీత స్తంభాలు), విరూపాక్ష దేవాలయం, మహానవమి దిబ్బ మరియు హజార రామాలయం వంటి కట్టడాలు ఆనాటి శిల్పకళా చాతుర్యానికి సజీవ సాక్ష్యాలు.

3. సామాజిక మరియు ఆర్థిక జీవనం

• • మత సామరస్యం: విజయనగర రాజులు పరమత సహనాన్ని పాటించారు. హిందూ దేవాలయాలనే కాకుండా జైన వసతులను, ముస్లిం సైనికుల కోసం మసీదులను కూడా నిర్మించారు.
  • వాణిజ్య కేంద్రం: అంతర్జాతీయ వ్యాపారానికి విజయనగరం ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది. పోర్చుగల్, పర్షియా, చైనా వంటి దేశాల నుండి గుర్రాలు, పట్టు వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాల व्यापारం ఇక్కడ జోరుగా సాగేది.
  • నీటిపారుదల వ్యవస్థ: వ్యవసాయాన్ని వృద్ధి చేయడానికి తుంగభద్ర నదిపై కాలువలు, ఆనకట్టలు మరియు భారీ చెరువులను (ఉదాహరణకు రాయల చెరువు) నిర్మించి ఆర్థిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేశారు.

4. సాహిత్య, సాంస్కృతిక స్వర్ణయుగం

• • శ్రీకృష్ణదేవరాయల పాలన: తులువ వంశానికి చెందిన శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం తెలుగు సాహిత్యానికి ‘స్వర్ణయుగం’. ఆయన స్వయంగా కవి అయి, ‘ఆముక్తమాల్యద’ వంటి అద్భుత గ్రంథాన్ని రచించారు.
  • అష్టదిగ్గజాలు: రాయల వారి భువనవిజయం అనే రాజసభలో అల్లసాని పెద్దన, తెనాలి రామకృష్ణుడు వంటి ఎనిమిది మంది గొప్ప కవులు (అష్టదిగ్గజాలు) ఉండి తెలుగు భాషా వైభవాన్ని నలుదిక్కులా చాటారు. “దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స” అనే కీర్తిని వారు నిజం చేశారు.

5. చారిత్రక ముగింపు మరియు నేటి ప్రాముఖ్యత

• • తల్లికోట యుద్ధం (క్రీ.శ. 1565): బహమనీ సుల్తానుల కూటమి ఒకటై చేసిన దండయాత్ర కారణంగా విజయనగర సైన్యం ఓడిపోయింది. దీనివల్ల వైభవంగా వెలిగిన విజయనగరం పూర్తిగా ధ్వంసమైంది.
  • సజీవ వారసత్వం: భౌతికంగా నగరం నాశనమైనప్పటికీ, వారు అందించిన కర్ణాటక సంగీతం, కూచిపూడి నృత్యం, శిల్పకళ మరియు తెలుగు సంస్కృతి నేటికీ మన జీవన విధానంలో భాగమై ఉన్నాయి.

2026-06-21: మూడవ సంభాషణ

1. విదేశీ యాత్రికుల కథనాలు – హంపి వైభవం

• • ఫెర్నావో నునిజ్ (Fernão Nunes) రాతలు: పోర్చుగీస్ చరిత్రకారుడైన నునిజ్ హంపి నగరం గురించి, కోటల నిర్మాణం గురించి దాదాపు 22 అధ్యాయాలలో అత్యంత సుదీర్ఘంగా రాశారు. అచ్యుతదేవరాయల కాలం (1530–1534) వరకు ఉన్న చరిత్రను ఆయన భద్రపరిచారు.
  • అబ్దుర్ రజాక్ (Abdur Razzak) వర్ణన: పర్షియా రాయబారి అయిన అబ్దుర్ రజాక్, 1440లో రెండవ దేవరాయల (ప్రౌఢదేవరాయలు) కాలంలో హంపిని సందర్శించారు.
  • మహానగర పరిమాణం: అబ్దుర్ రజాక్ కొలతల ప్రకారం, అప్పట్లోనే హంపి నగరం సుమారు $25 \text{ కి.మీ.} \times 25 \text{ కి.మీ.}$ ($650 \text{ చదరపు కి.మీ.}$) వైశాల్యంలో విస్తరించి ఉండేది. అంటే ప్రస్తుత ఆధునిక సింగపూర్ దేశమంత పరిమాణం అన్నమాట!
  • ఏడు పొరల కోట గోడలు: నగరం చుట్టూ ఏడు వరుసల బలమైన రాతి కోట గోడలు ఉండేవని రజాక్ పేర్కొన్నారు. మొదటి మూడు వెలుపలి కోట గోడల మధ్య ఖాళీ స్థలంలో వ్యవసాయ భూములు, పండ్ల తోటలు, పెద్ద పెద్ద నీటి చెరువులు ఉండేవని ఆయన వివరించారు.

2. భాషా పరిశోధనల లోపం – అనువాదాల ఆవశ్యకత

• • కన్నడ వర్సెస్ తెలుగు పరిశోధనలు: హంపి యూనివర్సిటీ మరియు కన్నడ పండితులు విజయనగర సామ్రాజ్యంపై ఎన్నో వాల్యూమ్స్ (విజయనగర సంపుట) ప్రచురించారు. కానీ Shodhganga లాంటి డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫార్మ్స్‌లో చూస్తే, తెలుగులో విజయనగర చరిత్రపై జరిగిన సమగ్ర పరిశోధన పత్రాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి.
  • గ్రాంథిక భాష సమస్య: 1940–1960ల కాలంలో తెలుగులోకి అనువాదమైన ఎన్నో చారిత్రక ఆధారాలు ఇప్పటికీ కఠినమైన ‘గ్రాంథిక భాష’ లోనే ఉన్నాయి. నేటి తరానికి అర్థమయ్యేలా వీటిని సరళమైన వాడుక భాషలోకి తీసుకురావాల్సిన అవసరం ఎంతో ఉంది.

3. శ్రీనివాసపురం బ్రదర్స్ – ఒక అద్భుతమైన ఫోన్ కాల్

ఈ ఎపిసోడ్‌లో తిరుపతి నుండి చంద్రు అనే శ్రోత ఫోన్ చేసి ఒక అద్భుతమైన చారిత్రక అనుబంధాన్ని పంచుకున్నారు:

• • కొరటి శ్రీనివాసరావు నవలలు: ప్రముఖ కన్నడ రచయిత కొరటి శ్రీనివాసరావు గారు విజయనగర 330 ఏళ్ళ చరిత్రపై (స్థాపన నుండి పతనం వరకు) 24 చారిత్రక నవలలను రాశారు.
  • తెలుగు అనువాదం: ఈ 24 కన్నడ నవలలను శ్రీనివాసపురం బ్రదర్స్ 1970ల కాలంలో ఎంతో శ్రమించి తెలుగులోకి అనువదించారు. ఈ పుస్తకాల ఆవిష్కరణ సమయంలో పెనుకొండలో పుస్తకాలను ఏనుగుపై ఊరేగించి, స్వయంగా కొరటి శ్రీనివాసరావు గారిని పిలిపించి ఘనంగా సన్మానించారు.
  • ప్రస్తుత స్థితి: దురదృష్టవశాత్తూ ఈ రోజు ఆ పుస్తకాల ప్రతులు లభించడం చాలా కష్టంగా మారింది. కేవలం ప్రౌఢదేవరాయలు, రాజ్య క్రాంతి లాంటి ఒకట్రెండు పుస్తకాలు మాత్రమే కొన్ని ఆర్కైవ్స్‌లో భద్రంగా ఉన్నాయి.

గూగుల్ జెమిని పై సమీక్ష అందించి, మరిన్ని అదనవు వివరణలు అడిగినప్పుడు అందించిన సమాచారం:

పర్షియా రాయబారి అబ్దుర్ రజాక్ (Abdur Razzaq Samarqandi) 1443లో ప్రౌఢదేవరాయల (రెండవ దేవరాయలు) కాలంలో విజయనగరాన్ని సందర్శించినప్పుడు, ఆయన రాసిన డైరీ లేదా చారిత్రక రాతలు విజయనగర వైభవానికి అద్దం పడతాయి. ఆయన తన గ్రంథంలో పేర్కొన్న మరికొన్ని అత్యంత ఆసక్తికరమైన, లోతైన విశేషాలు ఇక్కడ ఇస్తున్నాను:

🌹 1. గులాబీల వ్యాపారం & ఆభరణాల సంస్కృతి

• • ఆహారంతో సమానంగా గులాబీలు: రాజుగారి కోట ద్వారం వద్ద నాలుగు పెద్ద బజార్లు (సంతలు) ఎదురెదురుగా ఉండేవి. అక్కడ పూల వ్యాపారులు నిత్యం తాజా గులాబీలను విక్రయించేవారు. విజయనగర ప్రజలు గులాబీలు లేకుండా జీవించలేరని, వారు ఆహారాన్ని ఎంత అవసరంగా భావిస్తారో, గులాబీలను కూడా అంతే ముఖ్యంగా చూసుకుంటారని రజాక్ ఆశ్చర్యంతో రాశారు.
  • రత్నాల బహిరంగ అమ్మకం: నగరంలోని రత్న వ్యాపారులు (Jewellers) తమ వద్ద ఉన్న రూబీలు, ముత్యాలు, వజ్రాలు, మరియు పచ్చలను ఏ విధమైన భయం లేకుండా బజారు వీధుల్లో బహిరంగంగా రాశులుగా పోసి అమ్మేవారని ఆయన పేర్కొన్నారు.
  • సాధారణ ప్రజల నగలు: కేవలం ధనవంతులే కాకుండా, సమాజంలో తక్కువ స్థాయిలో ఉండే శ్రామికులు, కళాకారులు సైతం తమ చెవులకు, మెడకు, చేతులకు, వేళ్ళకు రత్నాలు పొదిగిన ఆభరణాలను ధరించేవారు.

🐘 2. సైనిక శక్తి మరియు గజబలం

• • లక్షల సైన్యం: విజయనగర రాజుకు దాదాపు 11 లక్షల మంది (1,100,000) యోధుల సైనిక బలగంతో పాటు, 300 ఓడరేవులు (Ports) ఆయన ఆధీనంలో ఉండేవని రజాక్ లెక్కగట్టారు.
  • మహాగజాలు: సామ్రాజ్యంలో కొండలంత ఎత్తు, రాక్షసులంత పరిమాణం ఉన్న 1,000 కి పైగా యుద్ధ ఏనుగులు ఉండేవని, వాటి కోసం అత్యంత బలమైన రాతి గోడలు, చెక్క పైకప్పులతో ప్రత్యేకమైన గజశాలలు (Elephant houses) నిర్మించారని ఆయన వర్ణించారు.

🏛️ 3. దివాన్ ఖానా, మింట్ (టాకశాల) మరియు గవర్నర్ నివాసం

• • రక్షక భట నిలయం: నగరంలోని కరెన్సీ ముద్రించే టాకశాల (Mint) ఎదురుగా గవర్నర్ నివాసం ఉండేది. అక్కడ ఎల్లప్పుడూ రక్షణ కోసం 12,000 మంది సైనికులు పహారా కాసేవారని రజాక్ రాశారు.
  • నాణేల వ్యవస్థ: విజయనగరంలో చలామణిలో ఉన్న నాణేల గురించి ఆయన స్పష్టంగా రాశారు. బంగారు నాణేలను ‘వరాహ’, ‘ప్రతాప’, ‘పణం’ అని, వెండి నాణేలను ‘తార్’ అని, రాగి నాణేలను ‘జితాల్’ అని పిలిచేవారని నోట్ చేశారు.

📝 4. రాత పద్ధతులు (Writing Systems)

విజయనగర ప్రజలు సమాచారాన్ని భద్రపరచడానికి రెండు రకాల పద్ధతులను ఉపయోగించేవారని రజాక్ గమనించారు:

1. 1. ఇనుప గంటం (Kalam of iron) సహాయంతో తాటి ఆకులపై లేదా కొబ్బరి ఆకులపై అక్షరాలను చెక్కడం.
   2. ఒక తెల్లటి ఉపరితలంపై నలుపు రంగు పూసి, ఒక రకమైన మెత్తని తెల్లటి రాయితో (Soft stone / సుద్ద ముక్క లాంటిది) రాయడం. ఈ రాతలు చాలా కాలం చెరిగిపోకుండా ఉండేవట.

👑 5. రాజుగారి దర్బార్ & రజాక్‌కు లభించిన మర్యాద

• • 40 స్తంభాల హాల్: రజాక్ రాజుగారిని కలిసినప్పుడు, ప్రౌఢదేవరాయలు బ్రాహ్మణుల సమక్షంలో 40 స్తంభాల వైభోగ దర్బార్ హాల్‌ లో కూర్చుని ఉన్నారు. రాజుగారు ముత్యాల హారాన్ని ధరించి, మంచి వర్ఛస్సుతో, గడ్డం మీసాలు లేకుండా, ఎంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపించారని రజాక్ రాశారు.
  • రాజ విందు: రాజుగారు రజాక్‌ను ఎంతో గౌరవించి, ఆయనకు చైనా విసనకర్ర (Chinese fan), కర్పూరం, తాంబూలం, మరియు కానుకలు ఇచ్చారు. అంతేకాకుండా, ఆయన ఉన్నంతకాలం నిత్యం రెండు గొర్రెలు, నాలుగు జతల కోళ్ళు, ఐదు మణుల బియ్యం, నెయ్యి, చక్కెరతో పాటు ప్రతిరోజూ రెండు బంగారు వరాహాలను బహుమతిగా పంపేవారట!

అబ్దుర్ రజాక్ ముగింపులో ఒక మాట అంటారు: “ఈ ప్రపంచంలో విజయనగరానికి సాటి రాగల మరో నగరం ఉందని మేధావులైన వారు ఎవరూ ఊహించలేరు, నా కళ్ళు కూడా ఇలాంటి వైభవాన్ని ఎక్కడా చూడలేదు“.

2026-06-28: నాలుగవ (ఋతువు-1 లో ఆఖరి) సంభాషణ

విజయనగర సామ్రాజ్యం – వైభవం మరియు పాలన

• ఈ కార్యక్రమం విజయనగర సామ్రాజ్య వైభవ ప్రాభవాలకే పరిమితం కాకుండా, నాటి పాలనా విధానం మరియు ప్రజల పట్ల పాలకుల దృక్పథాన్ని శాసనాల ఆధారంగా వివరిస్తుంది.
• మన పూర్వీకులు ఎలా బ్రతికారు, వారి జీవన విధానానికి ఏ అంశాలు కారణమయ్యాయో శోధించడమే ఈ సిరీస్ యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం.

‘ధర్మం‘ అంటే ఏమిటి?

• విజయనగర సామ్రాజ్య పాలకుల నడవడికకు, వారి పరిపాలనకు ధర్మమే పునాది. ధర్మం అనేది చాలా విస్తారమైన పదం.
• ఒక చిన్న ఉదాహరణతో చెప్పాలంటే—అమ్మ ఎవరికీ తెలియకుండా దాచిన సున్నుండను ఒక పిల్లాడు రహస్యంగా తినేసి, అమ్మ అడిగినప్పుడు “అవునమ్మా, నీకు చెప్పకుండా తీసుకున్నాను” అని నిజం చెప్పడం ధర్మం. అలా కాకుండా అబద్ధాలు చెప్పడం అధర్మం అవుతుంది.
• రామాయణ, మహాభారత ఇతిహాసాలలో పాత్రలు ఆచరించిన మహత్తరమైన చర్యలన్నీ కూడా ధర్మానికి నిదర్శనాలు.

భూదాన శాసనాలలో ధర్మ సూత్రాలు

విజయనగర సామ్రాజ్య ధార్మిక మౌల్యాలను నాటి భూదాన శాసనాలలోని క్రింది మూడు ముఖ్యమైన శ్లోకాల ద్వారా గ్రహించవచ్చు:

1. దాన పాలనయోర్ మధ్యే..

సారాంశం: తాను సొంతంగా దానం చేయడం కంటే, గతంలో ఇతరులు (పరాయి వాళ్ళు) చేసిన దానాన్ని చెడగొట్టకుండా అలాగే కొనసాగించడం చాలా గొప్పది. సొంత దానం వల్ల స్వర్గం లభిస్తే, ఇతరుల దానాన్ని రక్షించడం వల్ల మోక్షమే సిద్ధిస్తుంది. విజయనగర పాలకులు తమ పేరు మాత్రమే ఉండాలని కోరుకోకుండా, ఇతరుల దానాలకు సైతం ఎంతో విలువనిచ్చారు.

2. స్వదత్తా పుత్రికా ధాత్రీ..

సారాంశం: ప్రస్తుత రాజు చేసిన దానం అతనికి కూతురు లాంటిది. అతని వంశీయులు (పూర్వీకులు) చేసిన దానం సహోదరి (తోడబుట్టినది) లాంటిది. అలాగే, ఏ సంబంధం లేని పరాయి పాలకులు పూర్వం చేసిన దానాలు తల్లి వరస అవుతాయి. కాబట్టి, ఒక కొత్త రాజ్యాన్ని ఆక్రమించిన వాడు కూడా పూర్వ రాజుల దానాలను కబ్జా చేయకూడదు (అది తల్లిని చెరబట్టినట్లు అవుతుంది).

3. ఏకైవ భగినీ లోకే..

సారాంశం: రాజు భూమికి యజమాని అయినప్పటికీ, బ్రాహ్మణులకు లేదా దేవుడికి (విష్ణు దత్తా) వ్రాసి ఇచ్చిన భూమిపై రాజుకు ఎటువంటి హక్కులు ఉండవు. అది రాజుకు తోడబుట్టిన దానితో సమానం కాబట్టి దానిని అనుభవించకూడదు, బలవంతంగా లాక్కోకూడదు.

చారిత్రక ఉదాహరణ

• హొయసల వంశం – విజయనగర సామ్రాజ్యం: 1274లో హొయసల రాజు రెండవ వీర బల్లాళుడి కాలంలో ‘పద్మనాభ తీర్థ’ అనే సన్యాసి మఠానికి కొంత భూమి దానం చేయబడింది. దానిని తర్వాత వచ్చిన మూడవ వీర బల్లాళుడు కూడా కొనసాగించాడు.
• ఆ తర్వాత హొయసల వంశం అంతరించి, విజయనగర సామ్రాజ్యం (సంగమ వంశం) ఏర్పాటయింది. 1398లో విజయనగర రాజు మొదటి బుక్కరాయలు ఆ మఠం భూమిపై నిలిచిపోయిన ఆదాయాన్ని గమనించి, పాత హొయసల శాసనాన్ని గౌరవిస్తూ ఆ హక్కులను తిరిగి మఠానికే ధారాదత్తం చేశాడు.

ఈ విధంగా విజయనగర చక్రవర్తులు పూర్వ రాజుల ధర్మాలను, దానాలను గౌరవిస్తూ ఉత్తమ పాలన సాగించారని ఈ కార్యక్రమం స్పష్టం చేస్తోంది.

TORI-Podcast Program Archive Links:

1. https://drive.google.com/file/d/1YI-hK2D4ATvTwXlmxLwzTPRO_VCmc_ZD/view?usp=drive_link
2. https://drive.google.com/file/d/1mhpc5dpn-c39QyKw95psnpc9_jQ2uWnG/view?usp=drive_link
3. https://drive.google.com/file/d/1eSIuW8CLK6upUK0IQ6wccLolq8hUgBif/view?usp=drive_link
4. https://drive.google.com/file/d/1RXFRZBtCQ6WomFmEOR8vhSJle2QPH51k/view?usp=drive_link

Annexure-1: TORI Program Flyer and Photos of Hampi Vijayanagaram

Annexure-2: Photos of Hampi-Vijayanagaram from Saradhi Motamarri’s 2025 Visit