[శ్రీ సి.హెచ్. ప్రతాప్ గారి ‘శాశ్వతానందం’ అనే రచనని అందిస్తున్నాము.]
అహో నునం ధన్యా బుద్ధ్యా వితర్ష్య స్వప్నమాయా విభ్రమమ్।
ప్రబుద్ధస్య పునర్న ద్రష్టుం వేద భవతి కశ్చన॥
భారతీయ దార్శనిక సంప్రదాయంలో భర్తృహరి అనే మహాకవి ప్రత్యేకమైన స్థానం పొందారు. ఆయన రచించిన శతకాలు కేవలం కవిత్వం మాత్రమే కాదు; మానవ జీవిత పరమార్థాన్ని వివరించే లోతైన తాత్త్విక దర్శనాలు. ముఖ్యంగా వైరాగ్య శతకంలోని శ్లోకాలు మనిషి మనస్సు ఏ విధంగా భ్రమల్లో చిక్కుకుపోతుందో, ఆ భ్రమల నుండి జ్ఞానోదయంతో ఎలా విముక్తి పొందవచ్చో అత్యంత స్పష్టంగా తెలియజేస్తాయి. అశాశ్వతమైన ఈ ప్రపంచంలో శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని వెతుక్కునే క్రమంలో మనిషి ఎదుర్కొనే చిక్కుముడులను విప్పే అద్భుతమైన శ్లోకం ఇది.
ఈ శ్లోకంలో భర్తృహరి జీవితం యొక్క అసలు స్వరూపాన్ని అత్యంత సరళంగా, గంభీరంగా వివరిస్తారు. మనం అనుభవిస్తున్న ఈ భౌతిక ప్రపంచం, సంపదలు, అధికారాలు, కీర్తి ప్రతిష్ఠలు ఇవన్నీ ఒక స్వప్నం లాంటి తాత్కాలిక అనుభవాలు మాత్రమేనని ఆయన సూచిస్తున్నారు. ఈ ప్రపంచం మాయామయమైన ఆకర్షణలతో మనిషిని నిరంతరం మోహపరుస్తుంది. కానీ నిజమైన జ్ఞానం కలిగిన వివేకి ఈ మాయా స్వభావాన్ని త్వరగా గ్రహిస్తాడు. ఒకసారి జ్ఞానోదయం కలిగి మనస్సు మేల్కొంటే, ఆ వ్యక్తి మళ్లీ అశాశ్వతమైన భ్రమలలో చిక్కుకోడు. నిద్ర లేచిన తర్వాత కల ఏ విధంగా అదృశ్యమవుతుందో, జ్ఞానోదయం కలిగిన తర్వాత ప్రాపంచిక బంధాలు కూడా అలాగే అర్థరహితంగా అనిపిస్తాయి.
ఈ శ్లోకం మనిషి జీవితం గురించి ఒక గొప్ప సత్యాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. మనం ప్రాకులాడే అనేక కోరికలు, ఆశలు, నిరంతర పోటీలు ఏవీ నిత్యమైనవి కావు. అవి ఒక కలలా వచ్చి వెళ్ళిపోతాయి. ఒక మనిషి ఈ సత్యాన్ని తన బుద్ధితో గ్రహించినప్పుడు అతని జీవన దృక్పథం పూర్తిగా మారుతుంది. అతను భౌతిక విషయాలపై మోజు తగ్గించి, ఆత్మసంబంధమైన నిజమైన ఆనందాన్ని అన్వేషించడం ప్రారంభిస్తాడు. ఈ అవగాహన మనిషిని అహంకారం నుండి విముక్తుడిని చేస్తుంది. మానవ జీవితంలో ఎదురయ్యే సవాళ్లను ఎదుర్కోవడానికి అవసరమైన ఆత్మబలం ఈ తాత్త్విక అవగాహన నుండే లభిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం నుండి కొన్ని మహోన్నత జీవన సూత్రాలు వెలుగులోకి వస్తాయి. మొదటగా, భౌతిక ప్రపంచం శాశ్వతం కాదనే అవగాహన మనిషిలో వైరాగ్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది. సంపద, అధికారం మనిషిని ఎంతగా ఆకర్షించినప్పటికీ, అవి ఏ క్షణమైనా కరిగిపోయే నీటి బుడగ వంటివని తెలుసుకున్నప్పుడు మనస్సు స్థిరంగా మారుతుంది. ఈ స్థిరత్వమే మనిషిని కష్టసుఖాలకు అతీతంగా నిలబెడుతుంది. లోభం, మోహం వంటి వికారాలకు లోనుకాకుండా నిలకడగా ఉండే మనస్తత్వం అలవడుతుంది.
రెండవది, నిజమైన జ్ఞానం మనిషిని మాయా భ్రమల నుండి విముక్తి చేస్తుంది. జ్ఞానం అంటే కేవలం గ్రంథ పఠనం కాదు; జీవితం యొక్క యథార్థ స్వరూపాన్ని దర్శించడం. ఈ వివేకం కలిగినప్పుడు మనిషి అంతరంగంలో అపారమైన శాంతిని పొందుతాడు. మూడవది, మనస్సు మేల్కొన్నప్పుడు కోరికల బంధనం క్రమంగా సడలుతుంది. జ్ఞానోదయం పొందిన వ్యక్తి ప్రపంచంలోనే నివసిస్తూ, తన బాధ్యతలను నిర్వహిస్తూ కూడా వాటికి బానిసగా మారడు. అతను బాధలతో గానీ, అతిశయంతో గానీ కట్టుబడిపోకుండా సాక్షి భూతుడిగా జీవిస్తాడు. తన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని ఒక నాటకము వలె తిలకించే విచక్షణ అతనికి సొంతమవుతుంది.
నాల్గవది, వైరాగ్యం అంటే ప్రపంచాన్ని లేదా బాధ్యతలను వదిలిపెట్టి వెళ్లడం కాదు. సంసారంలోనే ఉంటూ దాని మాయాజాలాన్ని గుర్తించి నిర్లిప్తంగా ఉండటం. ఈ భావన మనిషిని సమతుల్య జీవనానికి దారి తీస్తుంది. అతను తన కర్తవ్యాలను చిత్తశుద్ధితో నిర్వర్తిస్తూనే అంతరంగ శాంతిని కాపాడుకుంటాడు. ఇది వ్యక్తికి మానసిక బలాన్ని, ప్రశాంతతను ప్రసాదిస్తుంది. ప్రతి పనిని ఒక ఆరాధనగా భావించి ఫలాపేక్ష లేకుండా చేసే శక్తి అతనికి లభిస్తుంది.
ఈ బోధన ఆధునిక సమాజానికి అత్యంత ఆవశ్యకమైనది. నేటి కాలంలో సంపద, పదవి, ప్రాచుర్యం కోసం మనుషులు విచక్షణ కోల్పోయి పోటీ పడుతున్నారు. ఈ పరుగులో చాలా మంది తమ అమూల్యమైన మనశ్శాంతిని బలి ఇస్తున్నారు. భర్తృహరి చెప్పిన ఈ తాత్త్విక సందేశం మనకు ఒక స్పష్టమైన మార్గాన్ని చూపుతుంది. జీవితం యొక్క తాత్కాలికతను అర్థం చేసుకున్నప్పుడు మనిషి అనవసరమైన ఆందోళనలను వదిలిపెడతాడు. అహంకారాన్ని తగ్గించుకుని, తోటి జీవుల పట్ల కరుణతో మెలుగుతాడు. స్వార్థాన్ని విడనాడి లోక హితం కోసం పాటుపడే గుణం పెంపొందుతుంది.
జ్ఞానం కలిగిన మనస్సు భ్రమల నుండి విముక్తి పొంది స్వేచ్ఛగా విహరిస్తుంది. మాయను మాయగా గుర్తించినవాడే నిజమైన స్వేచ్ఛాజీవి. ఇదే భర్తృహరి ఈ శ్లోకం ద్వారా అందించిన గంభీరమైన సందేశం. ఈ బోధనను మన నిత్య జీవితంలో ఆచరిస్తే మనస్సుకు ప్రశాంతత, జీవనానికి సరైన దిశ, ఆత్మకు నిజమైన పరమానందం లభిస్తాయి. లోతైన వివేకంతో కూడిన ఈ జీవన మార్గం మనిషిని పరిపూర్ణత వైపు నడిపిస్తుంది. నిరంతర సాధన ద్వారా మాత్రమే ఈ స్థితిని పొందడం సాధ్యమవుతుంది. మాయా ప్రపంచంలో జీవిస్తూనే పరమ సత్యాన్ని దర్శించడమే మానవ జన్మకు సార్థకత.
