సౌదామినీ పరిణయము – ప్రబంధం – భావానువాదం-13

[ఒద్దిరాజు సోదరులు రచించిన ‘సౌదామినీ పరిణయం’ అనే ప్రబంధానికి భావానువాదం అందిస్తున్నారు శ్రీమతి రంగరాజు పద్మజ.]

~

సౌదామినీ పరిణయము భాగం 12

111 – శా॥
హ్రీత్రా స ప్రవిదూరుఁడై సతత కర్మీ భూత కుక్షింభరి
త్వత్రాణార్థము భోజనానలయము విద్వచ్ఛ్రేణితోఁ జేరు న
ప్పాత్రేయసమ్మితుఁబోలి గోష్ఠులకు మీ ప్రాపొందిరాఁ గోరు నన్
స్తోత్రార్హుంబొనరించుటెట్టి విహితోద్యోగంబు గా నెంతురో.

​హ్రీత్రాస ప్రవిదూరుడు:

హ్రీ=సిగ్గు;
త్రాస =భయం;
దూరుడు= దూరంగా ఉన్నవాడు (అంటే సిగ్గు, భయం లేనివాడు అని అర్థం).
సతత= ఎల్లప్పుడూ
కర్మీభూత = నిమగ్నమైన
కుక్షింభరిత్వ= కుక్షి అంటే కడుపు,
భరిత్వ అంటే నింపుకోవడం)( వ్యాజస్తుతి)( పైకి నిందిస్తున్నట్టుంటుంది లోపల స్తుతి)
త్రాణార్థము=  రక్షించుకోవడానికి (కాపాడుకోవడానికి).
​భోజనాలయం=  భోజనశాల
విద్వచ్ఛ్రేణితో = పండితుల సమూహంతో
ప్రాతేయసమ్మితుడు =(ఇది చాలా విశేషమైన పదం). ​సాధారణ అర్థం: భోజన పాత్ర (గిన్నె) ఉన్నంత వరకు స్నేహం చేసేవాడు లేదా భోజనం కోసం వచ్చేవాడు.​( భక్తులు పెట్టే నైవేద్యాన్ని ఆరగించడానికి ఆయన ఎంతటి వినయంతో వస్తాడో కవులు వ్యంగంగా చెప్పారు)

వ్యంగ్య అర్థం: యజ్ఞాలలో హవిస్సును స్వీకరించే యజ్ఞ భోక్త​;
గోష్ఠులకు=  పండిత చర్చలకు
ప్రాపొందిరా=అండగా ఉండి
స్తోత్రారున్  = స్తుతించదగిన వానిని (పొగడదగిన వానిని).
విహితోద్యోగంబు =  ధర్మబద్ధమైన పని లేదా సరైన ప్రయత్నం.

భావం:

సిగ్గు, భయం అనేవి ఏమాత్రం లేనివాడై (హ్రీత్రాస ప్రవిదూరుడై), కేవలం తన కడుపు నింపుకోవడం కోసమే (కుక్షింభరిత్వ) అన్నట్లుగా.. పండితుల సమూహంతో కలిసి భోజనశాలకు వెళ్లే ఆ ‘పాత్రేయ సమ్మితుని’ (అంటే తిండి కోసం వెళ్లే సామాన్యుని వంటి వానిని) వంటి కృష్ణుడిని.. మీరు సభలలో చేరి, గొప్పగా స్తోత్రం చేయడం ఏ రకమైన ధర్మబద్ధమైన పని అని అనుకుంటున్నారో కదా!

ఈ పద్యం చదువరులకు కొంత కఠినంగా అనిపించవచ్చు, కానీ దీని వెనుక ఉన్న ‘వ్యాజస్తుతి’ (నిందగా కనిపిస్తూ స్తుతించడం) అద్భుతం. పాత్రేయసమ్మితుడు ఈ పదం ఇక్కడ చాలా కీలకమైంది. పాత్రేయసమ్మితుడు అంటే కేవలం పాత్ర (గిన్నె) ఉన్నంత వరకే స్నేహం చేసేవాడు లేదా భోజన ప్రియుడు అని ఒక అర్థం. కానీ శ్రీకృష్ణుడి విషయంలో ఆయన యజ్ఞ భోక్త. యజ్ఞాలలో పండితులు ఇచ్చే హవిస్సును స్వీకరించడానికి ఆయన స్వయంగా వస్తాడు. దానిని కవి “కడుపు నింపుకోవడానికి భోజనశాలకు వెళ్లేవాడు” అన్నట్టుగా చమత్కరించారు.

భక్తవత్సలత దేవుడు ఎక్కడో ఆకాశంలో ఉండడు, తన భక్తులైన పండితులతో కలిసి భోజనం చేయడానికి కూడా వెనుకాడడు అని చెప్పడం ఇక్కడ ఉద్దేశ్యం. వ్యాజస్తుతి పైకి నిందిస్తున్నట్లుగా ఉన్నా ఉదా:-సిగ్గు లేదు, కడుపు నింపుకోవడానికి వెళ్తాడు అని, నిజానికి అది ఆయన భక్తుల పట్ల చూపే వాత్సల్యాన్ని పొగడటమే.

సరళ భావానువాదం:

“సిగ్గు, భయం అనేవి లేకుండా కేవలం తన కడుపు నింపుకోవడమే పనిగా పెట్టుకున్న వాడిలా.. పండితులతో కలిసి భోజనశాలలకు వెళ్లే ఆ శ్రీకృష్ణుడిని, మీరు సభలలో గొప్పగా పొగుడుతుంటారు. ఇలాంటి వాడిని స్తోత్రం చేయడం తగిన పనేనా? (అంటే, ఆయన అంతటి సామాన్యుడిగా మనతో కలిసిపోవడం ఆయన గొప్పతనం అని కవి భావం).”

కవి ఈ పద్యంలో వాడిన పదబంధాల ప్రౌఢిమ, వారి పాండిత్య గరిమను చాటుతోంది. సోదరకవులు శ్రీకృష్ణుడి భక్త సులభత్వాన్ని మరియు తనను తాను తగ్గించుకుని భక్తులతో కలిసిపోయే ఆయన సౌలభ్య గుణాన్ని చాలా లోతుగా, కొంత వ్యంగ్య ధోరణిలో (వ్యాజస్తుతిలా) వర్ణించారు.

112 మ॥ 
కలవే క్రొత్త కథల్ త్రికాల విషయ జ్ఞానైక విద్యాబల
ప్రల సన్మూర్తులరై బహు శ్రవణ సంపద్దర్ప భూయిష్ఠని
శ్చల సస్వాంతులరైన మీరు ప్రథు నిష్ఠన్ నాకు మున్ నేర్పి మీ
రలతింగ్రమ్మర నాదు నోట వినఁగా నాసించుటే చిత్రమౌ.

త్రికాల విషయ జ్ఞానైక విద్యాబల ప్రలసన్మూర్తులు = భూత, వర్తమాన, భవిష్యత్ కాలాలలోని విషయాలన్నీ తెలిసిన విషయాలలో నేర్పు కలవాడు.
బహు శ్రవణ సంపద్దర్ప భూయిష్ఠ నిశ్చల సస్వాంతులు = అనేక శాస్త్రాలను వినడం వల్ల కలిగిన జ్ఞానము, ఆ సంపదతో కూడిన దృఢమైన మనస్సు కలవారు.
ప్రథు నిష్ఠన్ =  గొప్ప దీక్షతో,
మున్   =  గతంలో.
అలతిన్  =  సులభంగా
ఆసించుట  =  కోరుకోవడం.

“ఓ పండితులారా! మీరు మూడు కాలాల విషయాలను ఎరిగిన జ్ఞాన సంపన్నులు, ఎన్నో శాస్త్ర పురాణాలను విన్న గొప్ప సంస్కారం వల్ల స్థిరమైన మనస్సు కలవారు. అటువంటి మీరు, గతంలో ఎంతో నిష్ఠతో నాకు నేర్పిన నా స్వంత కథలనే.. మళ్ళీ ఇప్పుడు నా నోట వినాలని కోరుకోవడం చాలా వింతగా, ఆశ్చర్యంగా ఉంది!”

సరళ భావానువాదం:

శ్రీకృష్ణుడు కవులతో ఇలా అంటున్నాడు: “మీరు సర్వజ్ఞులు. నిరంతర శాస్త్రాధ్యయనంతో పండిన మనస్సు కలవారు. నిజానికి నా కథలు మీకే బాగా తెలుసు. ఒకప్పుడు మీరే నాకు నా గొప్పతనాన్ని పాఠాలుగా నేర్పారు. మళ్ళీ ఇప్పుడు అవే కథలను ఒక సామాన్యుడిలా నా నోట వినాలని మీరు ఎందుకు ఆశపడుతున్నారు? ఇది నాకు చాలా చిత్రంగా ఉంది.” అని ఈ పద్యంలో శ్రీకృష్ణుడు తన భక్తుల దగ్గర ఎంత వినమ్రంగా ఉంటాడో కవి వర్ణించారు. భగవంతుడు అంటున్నాడు – “జ్ఞానులైన మీరే నాకు గురువులు. నా కథను నాకంటే బాగా వర్ణించే శక్తి మీకే ఉంది. అలాంటిది, మళ్ళీ ఆ కథను నా దగ్గరే వినాలనుకోవడం మీ వినయానికి నిదర్శనం.” ఇది కవుల పట్ల భగవంతునికి ఉన్న గౌరవాన్ని చాటిచెప్పే పద్యం.

ముఖ్యంగా ‘త్రికాల విషయ జ్ఞానైక’ వంటి సమాసాలు చదివినప్పుడు పాఠకుడికి ఆ పండితుల గొప్పతనం అర్థమవుతుంది.

113 – వ॥
అయినను..

శ్రీకృష్ణుడు తన వినయాన్ని ప్రదర్శిస్తూనే, ఆ పండితుల కోరికను మన్నించడానికి సిద్ధపడుతున్నట్లు ఈ అయినను అనే వచనం సూచిస్తున్నది. ప్రబంధాల్లో ఒక గంభీరమైన పద్యం తర్వాత వచ్చే ఇలాంటి చిన్న చిన్న వచనాలు కథా గమనంలో “మలుపు”ను  సూచిస్తాయి. పై పద్యంలో “నా కథను నా నోట వినాలని కోరుకోవడం చిత్రంగా ఉంది” అన్న కృష్ణుడు, ఈ “అయినను”తో వారి అభ్యర్థనను తోసిపుచ్చకుండా ముందుకు సాగుతున్నాడు.

114 – చ॥
తెలియని వాఁడనైన భవదీయ మహత్తర శిష్ఠి నౌదలన్
నిలిపిన మాత్రఁ దన్మహిమ నేర్చిన వానిగనన్నొనర్చునం
చలఘుగతిందలంచి హృదయంబున ధైర్యముఁ బూని పూనితిం
దెలుపగ భారమంత ద్వధీన మొనర్చి నితాంత భక్తితోన్.

భవదీయ మహత్తర శిష్ఠి =  మీ యొక్క గొప్పదైన ఆజ్ఞను (శిష్ఠి అంటే ఇక్కడ శాసనం లేదా ఆజ్ఞ),
ఔదలన్ నిలిపిన = శిరసావహిస్తాను. (అంటే గౌరవంతో స్వీకరించిన).
తన్మహిమ  =  ఆ ఆజ్ఞ యొక్క ప్రభావం,
నేర్చిన వానిగన్ + నన్ను + ఒనర్చున్ =  నన్ను అన్నీ తెలిసిన వాడిగా తీర్చిదిద్దుతుంది,
అలఘుగతిన్  = గొప్పనైన విధంగా,
నితాంత భక్తితోన్ =  అపారమైన భక్తితో,
త్వదీన మొనర్చి  =  మీకే అంకితం ఇచ్చి (భారాన్ని మీ మీద వేసి),

పురాణాల్లో సూతుడు ఎంతటి జ్ఞాని అయినప్పటికీ, శౌనకాది మహర్షుల ముందు తనను తాను వినయంగా తగ్గించుకుని మాట్లాడటం ఒక సంప్రదాయం. ఆ కోణంలో ఈ పద్య భావం ఇలా ఉంటుంది:

భావం:

“నేను ఏమీ తెలియని వాడనైనప్పటికీ, మీ వంటి మహానుభావుల ఆజ్ఞను శిరసావహించి తలదాల్చాను. ఆ ఆజ్ఞా ప్రభావమే నన్ను అన్నీ తెలిసిన వాడిగా మారుస్తుందని గొప్పగా నమ్మి, నా హృదయంలో ధైర్యాన్ని నింపుకున్నాను. ఇప్పుడు నాపై ఉన్న ఈ కథా ప్రసంగ భారాన్ని అంతటినీ మీకే అంకితం చేస్తూ, అత్యంత భక్తితో చెప్పడానికి పూనుకుంటున్నాను.” అన్నాడు సూతుడు.

సరళ భావానువాదం:

“ఓ మునులారా! నేను మీ అంతటి జ్ఞానిని కాకపోయినా, మీరు ఈ కథను చెప్పమని అడిగిన ఆజ్ఞను శిరసావహించాను. మీ ఆశీస్సులే నాలో ధైర్యాన్ని నింపి, ఈ కథను చెప్పే శక్తిని ఇస్తాయని నమ్ముతున్నాను. ఈ కథా ప్రసంగ భారాన్ని మీ పాదాల చెంత ఉంచి, పరమ భక్తితో ‘సౌదామినీ పరిణయం’ వినిపిస్తాను, ఆలకించండి.” అని సూతుడు అన్నాడు.

ఈ పద్యం ద్వారా సూతుడు తన కథా నైపుణ్యం కంటే, తనను అడిగిన మునుల గొప్పతనాన్ని కొనియాడుతున్నాడు.

115 – మ॥
మునుగృష్ణుండు బృహధ్వజాత్మజను సంపూర్ణ ప్రభాభాసురన్
వనజాతేక్షణుఁ గన్యకాజనమణిన్ సౌదామినినింబెండ్లి యా
డిన సుస్వాదు రస ప్రధాన కథ కంటెన్ వేఱు గాధల్ ముదం
బును జేకూర్పవు గాన దానిని మనః స్ఫూర్తిన్ వినందెల్పెదన్.

మున్ను =  పూర్వకాలంలో
కృష్ణుండు =   శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ,
బృహధ్వజాత్మజను =  బృహధ్వజ మహారాజు యొక్క కుమార్తెను,
సంపూర్ణ ప్రభాభాసురన్ =  అపరిమితమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తున్నట్టి.
వనజాతేక్షణున్  = పద్మముల వంటి కన్నులు కలది,
కన్యకాజన మణిన్  =  కన్యలందరిలో శ్రేష్ఠురాలైన (మణి వంటిది),
సౌదామినినిన్  =  సౌదామిని అనే పేరు గల ఆమెను,
పెండ్లియాడిన = వివాహము చేసుకున్న,
సుస్వాదు రస ప్రధాన కథ కంటెన్ =  ఎంతో మధురమైన రసముతో కూడిన ఈ కథ కంటే.
వేఱు గాధల్ ముదంబును జేకూర్పవు = ఇతర గాథలు (కథలు) అంతటి ఆనందాన్ని ఇవ్వవు.
కాన దానిని  =  కావున ఆ కథనే,
మనః స్ఫూర్తిన్ వినన్ దెల్పెదన్=  మీ మనసులకు హత్తుకునేలా వినేటట్లుగా చెబుతాను.

భావం:

సూతుడు మునులతో ఇలా అంటున్నాడు: “ఓ మహర్షులారా! పూర్వకాలంలో శ్రీకృష్ణుడు బృహధ్వజ మహారాజు పుత్రికయైన సౌదామినిని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె కన్యలందరిలో శ్రేష్ఠురాలు, పద్మనేత్రి. ఎంతో మధురమైన రసముతో కూడిన ఈ ‘సౌదామిని-కృష్ణుల’ వివాహ గాథ కంటే మించిన ఆనందదాయకమైన కథ మరొకటి లేదు. అందుకే ఆ దివ్య గాథను మీకు మనఃస్ఫూర్తిగా వివరిస్తాను, వినండి.”

సరళ భావానువాదం:

శ్రీకృష్ణుడు బృహధ్వజుడి కూతురు సౌదామినిని పెళ్లి చేసుకున్న కథ చాలా మధురమైనది. అంతకంటే గొప్ప కథ మరొకటి ఉండదు కాబట్టి, ఆ కథనే మీకు వివరంగా చెబుతానని సూతుడు మునులతో అన్నాడు.

ఈ పద్యంతో మనకు కావ్యం పేరు ‘సౌదామినీ పరిణయం’ అని ఎందుకు వచ్చిందో అర్థమవుతున్నది. ఆమె బృహధ్వజుడి కుమార్తె!

కేవలం ఇది ఒక పెళ్లి కథ మాత్రమే కాదు, ‘సుస్వాదు రస ప్రధానమైనది’ అని చెప్పడం ద్వారా ఇందులో శృంగార, వీర రసాలు పుష్కలంగా ఉన్నాయని కవి సూచించారు.

సౌదామిని = సౌదామిని అంటే ‘మెరుపు తీగ’ అని అర్థం. ఆమె కాంతిని ‘సంపూర్ణ ప్రభాభాసురన్’ అని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె అందం మెరుపులా మెరిసిపోతుందని భావం.

116 – తే.గీ.:
అవధరింపు డనన్ మౌని నివహమెట్లు
నీరజాక్షుడు సౌదామినిన్ వరించె
నెచటివాడు బృహధ్వజుఁడేమి జరిగె
వినగఁ దెల్పుము మాకు సవిస్తరముగ

అవధరింపుడు  =  ఆలకించండి  (శ్రద్ధగా వినండి),
మౌని నివహము  = మునుల సమూహం,
నీరజాక్షుడు  =   పద్మముల వంటి కన్నులు కలవాడు (శ్రీకృష్ణుడు).
వరించె =  పెళ్ళాడెను ( చేపట్టెను.),
బృహధ్వజుడు  = సౌదామిని తండ్రి అయిన రాజు.
సవిస్తరముగ   = వివరముగా

తాత్పర్యం:

నైమిశారణ్యంలో శౌనకాది మునులు సూతుడిని ఇలా అడుగుతున్నారు: “ఓ సూత మహర్షీ! ఆ పద్మాక్షుడైన శ్రీహరి సౌదామినిని ఏ విధంగా వివాహం చేసుకున్నాడు? అసలు ఈ కథలో వస్తున్న బృహధ్వజ మహారాజు ఎవరు? ఆయన ఏ దేశానికి చెందినవాడు? ఆ రాజ్యంలో ఏం జరిగింది? ఈ వృత్తాంతమంతా మాకు వివరంగా తెలియజేయి.”

​సరళ భావానువాదం:

మునులందరూ కలిసి సూతుడితో ఇలా అన్నారు – “స్వామీ! మాకు ఒక సందేహం. శ్రీకృష్ణుడు సౌదామినిని ఎలా వరించాడు? ఆ బృహధ్వజ మహారాజు చరిత్ర ఏమిటి? మాకు ఈ కథను మొదలు నుండి వివరంగా చెప్పండి.”

117 – వ॥
అని పలికిన నమ్మౌని నివహమ్మునకుఁ గృతప్రణాముండై క్షణకాల నిమీలిత లోచనుండగుచు హృదయకమలంబునఁ గమలాక్షుదలంచి యకుంఠిత వాక్పటిమ పెల్లురేఁగ నిరత నిరవధిక మంజుల కథా నిగదన మధురాయిత స్వరంబున నిఖిల పురాణగాథా విధాన విజ్ఞాన కూలంకష పాండితీ మండితుండగు సూత పౌరాణికుండిట్లని వినిపింపందొడంగెనెట్లనిన.

ఈ వచనం కథా ప్రారంభానికి ఒక గంభీరమైన ‘ద్వారం’ లాంటిది. ఇక్కడ ఒక చిన్న మలుపు ఉంది -శ్రీకృష్ణుడు కథ చెప్పబోతుంటే, ఆ కథను మనకు వినిపించే బాధ్యతను సూత మహర్షి (సూత పౌరాణికుడు) స్వీకరిస్తున్నట్లుగా కవి చిత్రించారు.

కృత ప్రణాముండై  = నమస్కారము చేసినవాడై,
నిమీలిత లోచనుండగుచు = కళ్లు మూసుకొని, (ధ్యానము చేస్తూ).
హృదయ కమలంబున గమలాక్షుదలంచి = తన హృదయమనే పద్మములో కమలాక్షుడిని (శ్రీకృష్ణుడిని) స్మరించి,
అకుంఠిత వాక్పటిమ  = అడ్డులేని మాటకారి తనము (వాగ్ధాటి).
నిరవధిక మంజుల కథానిగదన = హద్దుల్లేని, అందమైన కథను చెప్పే విధానము,
మధురాయిత స్వరంబున =  తీయనైన గొంతుతో,
కూలంకష పాండితీ మండితుండగు = లోతైన, పరిపూర్ణమైన పాండిత్యముతో ప్రకాశించే,
సూత పౌరాణికుడు =  పురాణాలను చెప్పడంలో ప్రసిద్ధుడైన సూత మహర్షి,

భావం:

మునులు అడిగిన ప్రశ్నలు విన్న తర్వాత, సూత పౌరాణికుడు ఆ మునులందరికీ నమస్కరించాడు. క్షణకాలం కళ్లు మూసుకొని తన హృదయంలో శ్రీకృష్ణుడిని ధ్యానించాడు. అడ్డులేని వాగ్ధాటితో, ఎంతో మధురమైన గొంతుతో, సర్వ పురాణ గాథలలో ఉన్న లోతైన పాండిత్యం ఉట్టిపడేలా.. ఆ సౌదామినీ పరిణయ కథను ఈ విధంగా వినిపించసాగాడు.

సరళ భావానువాదం:

మునుల కోరిక మేరకు సూత మహర్షి కథ చెప్పడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ముందుగా ఆ సభకు నమస్కరించి, మనసులో దైవాన్ని తలచుకున్నాడు. ఎంతో అనుభవం ఉన్న పౌరాణికుడు కాబట్టి, ఆయన గొంతులో ఒక మాధుర్యం, మాటల్లో ఒక స్పష్టత వచ్చి చేరాయి. అపారమైన జ్ఞాన సంపద కలిగిన ఆ సూతుడు, అందరికీ అర్థమయ్యేలా కథను ఇలా మొదలుపెట్టాడు.

సాధారణంగా పురాణాలన్నీ సూత మహర్షి శౌనకాది మునులకు చెప్పినట్లుగా ఉంటాయి. ఇక్కడ కూడా కవి అదే సంప్రదాయాన్ని పాటించారు.

ఈ వచనంలో వాడిన సమాసాలు (ఉదా: నిరత నిరవధిక మంజుల..) చాలా పొడవుగా ఉన్నా, చదివేటప్పుడు ఒక గంభీరమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి.

ధ్యానం కథ చెప్పే ముందు దైవ ప్రార్థన చేయడం మన సంస్కృతి. ఇక్కడ సూత మహర్షి కమలాక్షుడిని (కృష్ణుడిని) తలచుకోవడం ద్వారా కథకు ఒక పవిత్రత చేకూరింది.

118 – ఉ॥
అంబరచుంబి సౌధనిచయాగ్ర లసద్బాహు శిల్పకౌశలా
డంబర భర్మకుంభ నికట స్ఫురదర్జున నీలపీత ర
క్తాంబర నిర్మిత ధ్వజ కులాయత శోభితయై తనర్చుఁ గౌ
శాంబీ పురీమతల్లిక ప్రశస్తినిఁగాంచె ధరాతలంబునన్.

అంబరచుంబి = ఆకాశాన్ని ముద్దాడుతున్న (చాలా ఎత్తైన),
సౌధ నిచయ  = భవనాల సమూహము యొక్క,
అగ్ర లసత్  =   పైభాగంలో ప్రకాశిస్తున్న,
బహు శిల్ప కౌశల ఆడంబర  = అనేక రకాల శిల్పకళా నైపుణ్యంతో కూడిన,
భర్మకుంభ  =  బంగారు కలశములు (భర్మ అంటే బంగారం).
నికట స్ఫురత్  =  దగ్గరలో మెరుస్తున్న.
అర్జున, నీల, పీత, రక్త  =   తెల్లని, నీలం, పసుపు, ఎరుపు రంగుల,
అంబర నిర్మిత ధ్వజ కుల  =  వస్త్రాలతో చేసిన జెండాల సమూహముతో,
ఆయత శోభితయై =  ఎంతో అందంగా ప్రకాశిస్తూ,
కౌశాంబీ పురీమతల్లిక = శ్రేష్ఠమైన కౌశాంబీ నగరం,
ప్రశస్తిని గాంచె =  గొప్ప కీర్తిని పొందింది.

భావం:

ఈ భూమండలంలో కౌశాంబీ నగరం అత్యంత గొప్ప ఖ్యాతిని పొందింది. ఆ నగరంలోని భవనాలు ఆకాశాన్ని తాకుతున్నాయా అన్నట్లుగా చాలా ఎత్తుగా ఉన్నాయి. ఆ భవనాల పైభాగంలో శిల్పకళా నైపుణ్యంతో తయారు చేసిన బంగారు కలశాలు మెరుస్తున్నాయి. ఆ కలశాల పక్కనే తెలుపు, నీలం, పసుపు, ఎరుపు రంగుల వస్త్రాలతో చేసిన జెండాలు రెపరెపలాడుతూ ఆ నగరానికి అపురూపమైన శోభను కలిగిస్తున్నాయి.

సరళ భావానువాదం:

కౌశాంబీ నగరం భూలోకంలోనే ఒక మణిమకుటంలా వెలిగిపోతోంది. అక్కడి మేడలు ఆకాశమంత ఎత్తులో ఉన్నాయి. ఆ మేడల శిఖరాలపై చిత్రవిచిత్రమైన శిల్పకళతో కూడిన బంగారు కలశాలు ఉన్నాయి. వాటికి సమీపంలోనే ఎరుపు, పసుపు, నీలం, తెలుపు రంగుల జెండాలు గాలికి రెపరెపలాడుతుంటే, ఆ నగరం ఒక అందమైన వర్ణచిత్రంలా కనిపిస్తోంది.

ప్రబంధాల్లో ‘నగర వర్ణన’ అనేది ఒక ముఖ్యమైన అంగం. కవి ఇక్కడ *అంబరచుంబి* అనే పదం ద్వారా ఆ నగర సౌందర్యాన్ని, ఐశ్వర్యాన్ని ఒక్క మాటలో చెప్పారు.

ఈ పద్యం చదువుతుంటే, కళ్ల ముందు ఎత్తైన భవనాలు, వాటిపై మెరిసే బంగారు కలశాలు, రంగురంగుల జెండాలు కనిపిస్తాయి.

ఆ కాలపు కట్టడాల్లో శిల్పకళకు ఎంత ప్రాముఖ్యత ఉందో ‘శిల్ప కౌశల’ అనే పదం ద్వారా శిల్ప కళా నైపుణ్యం తెలుస్తున్నది.

“భర్మకుంభం” అంటే బంగారు కలశం, “అర్జున” అంటే తెలుపు రంగు.

119 – మ॥
ఉపమింపందగి యొక్క శుని పురిలేదూర్ధ్వ స్ఫురద్దివ్య ర
త్న పరిష్కార గభస్తికున్నత వదాత ప్రాంశు సౌధాఢ్య క
గ్ర్య పతాక ప్రకరాభి  దీప్త కుషడర్త్వామోద కభ్రంకష
ద్విపులోత్సేద విసంఖ్య గోపురకు ధాత్రింగాంచఁ గౌశాంబికిన్.

ఉపమింపందగి = పోల్చడానికి తగిన,
ఉర్ధ్వ స్ఫురత్ దివ్య రత్న = పైకి ప్రకాశిస్తున్న దివ్యమైన రత్నముల యొక్క,
పరిష్కార గభస్తి = అలంకారముల నుండి వెలువడే కాంతి కిరణములు,
ఉన్నత వదాత ప్రాంశు సౌధాఢ్య = ఎత్తైనవి, తెల్లనివి (నిర్మలమైనవి), విశాలమైనవి అయిన మేడలతో నిండినది,
అగ్ర పతాక ప్రకరాభి దీప్త =  శ్రేష్ఠమైన జెండాల సమూహముతో ప్రకాశించేది,
షడృత్వామోద  =  ఆరు ఋతువుల యొక్క ఆనందము (సుగంధము) కలిగినది,
అభ్రంకష ద్విపులోత్సేద = ఆకాశాన్ని తాకుతున్న అత్యంత ఎత్తైన,
విసంఖ్య గోపురకు  = లెక్కలేనన్ని గోపురములు కలిగినది,
ధాత్రిన్ =  భూమిపై,

భావం:

ఈ భూమండలంలో కౌశాంబీ నగరంతో పోల్చదగిన నగరం మరొకటి లేదు. ఆ నగరంలోని ఎత్తైన మేడలకు పొదిగిన రత్నాల నుండి వెలువడే కాంతి కిరణాలు దిక్కులు నింపుతున్నాయి. అక్కడి భవనాలు తెల్లగా, విశాలంగా ఉండి, వాటిపై ఎగిరే జెండాలు నగరానికి శోభను ఇస్తున్నాయి. ఆరు ఋతువుల ఆహ్లాదం ఎప్పుడూ అక్కడ వెల్లి విరుస్తుంది. ఆకాశాన్ని తాకుతున్నాయా అన్నట్లున్న ఎన్నెన్నో గోపురాలతో ఆ కౌశాంబి నగరం విరాజిల్లుతోంది.

సరళ భావానువాదం:

కౌశాంబీ నగరం సాటిలేనిది. అక్కడి తెల్లని మేడలు, వాటికి అమర్చిన రత్నాల వెలుగులు ఆకాశాన్ని తాకేంత ఎత్తుగా ఉంటాయి. రంగురంగుల జెండాలు, ఆరు ఋతువుల పరిమళాలు ఆ నగరాన్ని ఎప్పుడూ సంతోషంగా ఉంచుతాయి. లెక్కలేనన్ని ఎత్తైన గోపురాలు ఆ నగరం యొక్క గొప్పదనాన్ని చాటిచెబుతున్నాయి.

విశేషణం కవి ఇక్కడ ‘షడృత్వామోద’ అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే ఆ నగరంలో ఏ ఋతువులో ఉండాల్సిన సౌకర్యాలు, ఆనందాలు ఆ ఋతువులలో ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంటాయని అర్థం. ఇది ఆ నగరం యొక్క భోగభాగ్యాలను సూచిస్తుంది.

‘అభ్రంకష’ అంటే ఆకాశాన్ని ఒరుసుకుపోయేది అని. గోపురాలు అంత ఎత్తులో ఉన్నాయని కవి అతిశయోక్తి అలంకారంలో వర్ణించారు.

రత్న కాంతి: మేడలకు రత్నాలు పొదగడం అనేది ఆ నగరం యొక్క అపారమైన ఐశ్వర్యానికి నిదర్శనం.

ఈ పద్యంలో “విసంఖ్య గోపురకు” అనే పదం గమనిస్తే ఆ నగరంలో లెక్కలేనన్ని గోపురాలు ఉన్నాయని భావం. ‘లెక్కలేనన్ని గోపురాలు’ అని వాడటం వల్ల పాఠకుడికి ఆ నగరం ఎంత పెద్దదో అర్థమవుతుంది, అదే విషయం అలంకారికంగా వర్ణించారు. ఇక్కడ కవి ఆ నగరానికి సాటి రాగల నగరం మరొకటి లేదని చెప్తూనే, రత్నాలు మరియు వాతావరణాన్ని వర్ణించారు.

120 – శా॥
శ్రీలావానము నిస్సమోన్నత విపశ్చిత్పద్మ ముద్యత్కలా
శాలి స్థానము భూరివైభవ విలాస్త్రైణ పౌంస్నోటజ
మ్మాలాభావధి నిర్ణిరోధకవణిజ్యౌకస్సువ్యాయామ శి
క్షాలీలా పఠనాలయావసధమై కౌశాంబి భాసిల్లెడున్.

శ్రీలావానము=  సంపదలకు నిలయము (శ్రీ అంటే లక్ష్మి(సంపద).
నిస్సమోన్నత విపశ్చిత్ పద్మము  = సాటిలేని గొప్ప పండితులనే పద్మాలకు నిలయమైన సరస్సు వంటిది (విపశ్చిత్ అంటే పండితుడు).
ఉద్యత్కలా శాలి స్థానము = ప్రకాశించే కళాకారులకు ఆశ్రయము.
భూరి వైభవ విలాస త్రైణ = గొప్ప వైభవము, విలాసము కలిగిన స్త్రీలు కలది.
పౌంస్న ఉటజ మాల = పురుషుల నివాస గృహాల సమూహము (పౌంస్న అంటే పురుష సంబంధిత, ఉటజ అంటే ఇల్లు).
నిర్ణిరోధక వణిజ్యౌకస్సు = అడ్డంకులు లేని వ్యాపార గృహాలు (అంగళ్ళు),
వ్యాయామ శిక్షాలీలా పఠనాలయావసధమై = వ్యాయామశాలలు, విద్యాభ్యాసం చేసే పఠనాలయాలు వసతి గృహాలతో పొంకంగా ఉంది.

భావం:

కౌశాంబీ నగరం లక్ష్మీదేవికి నివాసస్థానంలా ఉంది. అది గొప్ప పండితులనే పద్మాలకు నిలయమైన ఒక సరస్సు వంటిది. ఎందరో కళాకారులకు అది పుట్టినిల్లు. గొప్ప వైభవము, విలాసము కలిగిన స్త్రీపురుషుల నివాస గృహాలతో ఆ నగరం నిండి ఉంది. ఎటువంటి ఆటంకాలు లేని వాణిజ్య కేంద్రాలు (వ్యాపార సంస్థలు), వ్యాయామశాలలు, మరియు విద్యార్థులు చదువుకునే పాఠశాలలతో ఆ కౌశాంబి నగరం భూలోకంలో ప్రకాశిస్తున్నది.

సరళ భావానువాదం:

కౌశాంబీ నగరం సకల సంపదలకు చిరునామా. అక్కడ మేధోవికసనం చెందిన పండితులు, ప్రతిభావంతులైన కళాకారులు ఎందరో ఉన్నారు. విలాసవంతులైన స్త్రీపురుషులు నివసించే అందమైన భవనాలు, సందడిగా ఉండే వ్యాపార వీధులు ఆ నగర సొంతం. కేవలం భోగాలకే కాదు, ఆరోగ్యం కోసం వ్యాయామశాలలు, జ్ఞానం కోసం పాఠశాలలు కూడా అక్కడ ఎన్నో ఉన్నాయి. అది ఒక నాగరికత కలిగిన నగరం.

పండితులను పద్మాలతో పోల్చడం ద్వారా, ఆ నగరం ఒక జ్ఞాన సరస్సు అని కవి రూపక అలంకారంతో వర్ణించారు.

ఈ పద్యంలో ‘వ్యాయామ శిక్షా’ మరియు ‘పఠనాలయాల’ గురించి రాయడం గమనించి చూస్తే రచనలో ఆధునికత కనపడుతున్నది. వంద ఏళ్ల క్రితం రాసిన ప్రబంధంలో కూడా ఒక ఆదర్శ నగరానికి వ్యాయామశాలలు, చదువుకునే గదులు ఉండాలని కవులు భావించడం విశేషం.

‘నిర్ణిరోధక వణిజ్య’ అంటూ వాణిజ్యం గురించి రాస్తే ఎక్కడా మోసాలు, ఆటంకాలు లేని స్వేచ్ఛా వ్యాపారం జరిగే నగరం అని అర్థం.

ఈ పద్యం ద్వారా కౌశాంబి నగరం యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, మరియు విద్యా స్థితిగతులు మనకు అర్థమవుతాయి.

(సశేషం)