సౌదామినీ పరిణయము – ప్రబంధం – భావానువాదం-16

[ఒద్దిరాజు సోదరులు రచించిన ‘సౌదామినీ పరిణయం’ అనే ప్రబంధానికి భావానువాదం అందిస్తున్నారు శ్రీమతి రంగరాజు పద్మజ.]

~

సౌదామినీ పరిణయము భాగం 15

141 – కం॥
రతి సౌందర్యము శంకర
సతి సౌమంగల్యము రమ సౌభాగ్య మరుం
ధతి పాతివ్రత్యము భా
రతి సౌవర్చసము జెలగుఁ బ్రమదలకుఁ బురిన్.

రతి సౌందర్యము = మన్మథుని భార్య అయిన రతీదేవి వంటి అందం,
శంకర సతి సౌమంగల్యము = శివుని అర్ధాంగి పార్వతీదేవి మాంగల్య బలము వంటి సౌభాగ్యం,
రమ సౌభాగ్యము = లక్ష్మీదేవి వంటి ఐశ్వర్యం మరియు వైభవం,
అరుంధతి పాతివ్రత్యము = వశిష్ఠుని భార్య అరుంధతి వంటి పతిభక్తి,
భారతి సౌవర్చసము: = సరస్వతీదేవి (భారతి) వంటి బుద్ధి వికాసం మరియు వాక్చాతుర్యం,
చెలగు ప్రమదలకున్ = ఆ నగరంలోని స్త్రీలకు ఈ గుణగణాలన్నీ స్వంతం.

భావం:

కౌశాంబీ నగరంలోని స్త్రీలు సర్వగుణ సంపన్నులు. వారిలో రతీదేవికి ఉండే సౌందర్యం, పార్వతీదేవికి ఉండే సౌమంగల్యం, లక్ష్మీదేవికి ఉండే సౌభాగ్యం, అరుంధతికి ఉండే పాతివ్రత్యం, మరియు సరస్వతీదేవికి ఉండే తేజస్సు (జ్ఞానం) వారికి ఉన్నాయి. ఒక మాటలో చెప్పాలంటే, ఆ నగర నారీమణులు దివ్యత్వానికి ప్రతిరూపాలుగా కనిపిస్తారు.

సరళ భావానువాదం:

కౌశాంబీ నగర మహిళలు అందంలో రతీదేవిని, మాంగల్యబలంలో పార్వతిని, సంపదలో లక్ష్మిని, పతిభక్తిలో అరుంధతిని మరియు తెలివితేటల్లో సరస్వతీదేవిని పోలి ఉంటారు. ఆ నగరంలోని ప్రతి ఇల్లూ అటువంటి సుగుణవతులైన స్త్రీలతో కళకళలాడుతుంటుంది.

సాధారణంగా కవులు స్త్రీలను ఏదో ఒక దేవతతో పోలుస్తారు. కానీ ఇక్కడ పెద్దనాయనగారు రతి (అందం), పార్వతి (దీర్ఘ సుమంగళిత్వం), లక్ష్మి (సంపద), అరుంధతి (ధర్మం), భారతి (జ్ఞానం) – ఇలా ఐదు భిన్నమైన అంశాలను పంచదేవతా పోలిక తో ఒకే పద్యంలో బంధించి, ఆ నగర స్త్రీల గుణగణాలను చెప్పారు.

సౌవర్చసము.. ఈ పదానికి ‘మంచి కాంతి’ లేదా ‘తేజస్సు’ అని అర్థం. సరస్వతీదేవికి ఉండే జ్ఞానకాంతి ఆ స్త్రీల ముఖాల్లో ఉట్టిపడుతున్నదని కవి భావం.

నగర వర్ణనలో వివిధ వృత్తుల వారిని వర్ణించిన తర్వాత, స్త్రీల సాంఘిక గౌరవాన్ని, వ్యక్తిత్వాన్ని ఉన్నత స్థాయిలో నిలబెడుతూ.. వారిలోని దైవీ గుణాలను నగరంలోని మహిళలు కేవలం అందగత్తెలే కాదు, సద్గుణాలకు నిలయాలని చెప్పారు.

142 – మ॥
పురిరక్షార్ధ నిహిత్రిమద్రఢిమ విస్ఫూర్జత్పురుప్రాంశుభీ
కర సాలైక బహిస్థల ప్రకృతిఁ గన్గాంచంగనా సించిత
ద్వరుణాంతస్థిత నాలికేరకుటముల్ బహ్వబ్దముల్దొట్టి యు
ద్ధుర ఘస్రక్రమ వృద్ధిమై బెరుగుచుం దుస్సాధ్యతార్తింగనెన్.

పురి రక్షార్థ = నగరాన్ని రక్షించడం కోసం,
నిహిత్రిమ ద్రఢిమ = నిర్మించబడిన దృఢత్వము కలిగిన,
విస్ఫూర్జత్ పురుప్రాంశు భీకర సాల = ప్రకాశిస్తున్న, మిక్కిలి ఎత్తైన, భయంకరమైన కోటగోడ,
సాలము = గోడ,
ఏక బహిస్థల ప్రకృతి గన్ = ఆ గోడకు వెలుపల ఉన్న ప్రదేశాన్ని చూడగా,
ఆసించిత వరుణాంతస్థిత = నీటితో (వరుణుడు అంటే ఇక్కడ నీరు( అగడ్త) నిండిన చోట ఉన్న,
నాలికేర కుటముల్ = కొబ్బరి చెట్ల గుంపులు,
బహ్వబ్దముల్ దొట్టి = చాలా సంవత్సరాల నుండి,
ఉద్ధుర ఘస్ర క్రమ వృద్ధిమై = ప్రతిరోజూ అత్యంత వేగంగా పెరుగుతూ,
దుస్సాధ్యత ఆర్తిన్ గనెన్ = ఆ గోడను దాటడం సాధ్యం కాని పని అని బాధ పడ్డాయి.

భావం:

కౌశాంబీ నగర రక్షణ కోసం నిర్మించిన కోటగోడ అత్యంత దృఢంగా, ఆకాశాన్ని తాకేంత ఎత్తుగా, శత్రువులకు భయం కలిగించేలా ఉంది. ఆ గోడ బయట ఉన్న అగడ్తలో (నీటి కందకంలో) కొబ్బరి చెట్లు ఉన్నాయి. అవి చాలా ఏళ్ల నుండి రోజురోజుకూ ఎంతో వేగంగా పైకి పెరుగుతూనే ఉన్నాయి. అలా ఎందుకు పెరుగుతున్నాయి అంటే – అంత ఎత్తైన కోటగోడను తాకాలని లేదా దాటాలని వాటి తాపత్రయం. కానీ ఎంత పెరిగినా ఆ గోడ ఎత్తును అందుకోవడం ఆ చెట్లకు సాధ్యం కావడం లేదు. చివరికి ఆ కొబ్బరి చెట్లు ఆ గోడను మించలేక ఓటమిని (దుస్సాధ్యతను) ఒప్పుకున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.

సరళ భావానువాదం:

కౌశాంబీ కోటగోడ ఎంత ఎత్తుగా ఉందంటే, దాని పక్కన ఉన్న కొబ్బరి చెట్లు ఎన్నో ఏళ్లుగా పైకి పెరుగుతున్నా సరే, ఆ గోడ ఎత్తును మాత్రం అందుకోలేకపోతున్నాయి. ఆకాశానికి నిచ్చెన వేసినట్లున్న ఆ ప్రాకారాన్ని చూస్తుంటే, శత్రువులకే కాదు, చివరికి ప్రకృతికి కూడా అది లొంగనంత ఎత్తులో ఉందని అర్థమవుతున్నది.

కొబ్బరి చెట్లు పెరగడం సహజం. కానీ అవి ఆ కోటగోడను దాటడానికే పెరుగుతున్నాయని, అయినా అందుకోలేక బాధపడుతున్నాయని కవి చెప్పడం వలన అతిశయోక్తి ఆలంకారం అద్భుతంగా ఉంది.

ప్రాచీన యుద్ధ తంత్రంలో కోటగోడ (సాలము) మరియు దాని చుట్టూ ఉండే అగడ్త (వరుణాంతస్థిత) అతి ముఖ్యం. ఆ రెండింటి కలయికను కవి ఇక్కడ ఒక చిత్రం గీసి చూపెట్టినట్టు రాసారు.

నగర రక్షణ ఎంత పటిష్టంగా ఉందో చెప్పడానికి “కొబ్బరి చెట్లు కూడా ఆ గోడను అందుకోలేవు” అని చెప్పడం ద్వారా ఆ గోడ యొక్క ఎంతో ఎత్తును వర్ణించారు.

143 – శా॥
ప్రాకారోపరిదేశ నిర్మిత చతుఃపార్శ్వోన్నతాట్టాలక
ప్రాకఃసంహతి వ్యూఢ కంకట పురీరక్ష
వ్రజంబుం బిపీ
లీకు భ్రాంతి చెలంగగాంచి పలుదాల్మింబూని ప్రాస్థానికాఽ
నీకిన్యాళి ప్రమత్తతన్ విడిసహనింగాంతు రవ్వారిగన్

ప్రాకార ఉపరిదేశ = కోటగోడ పైభాగమున,
నిర్మిత చతుః పార్శ్వ ఉన్నత అట్టాలక = నాలుగు వైపులా నిర్మించబడిన ఎత్తైన బురుజులు (అట్టాలకములు),
ప్రాకః సంహతి = సమూహముగా కనిపిస్తున్న,
వ్యూఢ కంకట = కవచాలను ధరించిన,
పురీ రక్ష వ్రజంబున్ = నగర రక్షక భటుల సమూహాన్ని,
పిపీలీక భ్రాంతి = చీమల సమూహము అనే భ్రమతో.
చెలంగ గాంచి = అతిశయించి చూసి,
పలు దాల్మిన్ పూని = చాలా ఓపికతో ( ఓపికచూపి),
ప్రాస్థానిక అనీకిన్యాళి = యుద్ధం కోసం బయలుదేరి వచ్చిన శత్రు సైన్య సమూహాలు,
ప్రమత్తతన్ విడి = అజాగ్రత్తను వదిలేసి
సహనిన్ గాంతురు = వెనుతిరగడం లేదా నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోతారు.

భావం:

కౌశాంబీ నగర కోటగోడపై నాలుగు వైపులా ఎత్తైన బురుజులు ఉన్నాయి. ఆ బురుజుల మీద కవచాలు ధరించిన అసంఖ్యాకమైన రక్షక భటులు పహారా కాస్తున్నారు. కోట కింద నుండి చూసే శత్రు సైన్యాలకు ఆ పైన ఉన్న భటులు చీమల బారుల్లా (పిపీలీక భ్రాంతి) కనిపిస్తున్నారు. అంటే కోట అంత ఎత్తులో ఉంది, భటులు అంత మంది ఉన్నారు! ఆ దృశ్యాన్ని చూడగానే, యుద్ధానికి వచ్చిన శత్రువులు తమ ఉత్సాహాన్ని కోల్పోయి, “ఈ కోటను జయించడం మనవల్ల కాదు” అని గ్రహించి, తమ గర్వాన్ని వదిలిపెట్టి వెనుతిరుగుతారు.

సరళ భావానువాదం:

కౌశాంబీ కోట బురుజులు ఆకాశమంత ఎత్తులో ఉన్నాయి. వాటి మీద కవచాలు వేసుకున్న సైనికుల ఎంత దట్టంగా ఉన్నారంటే, కింద ఉన్నవారికి వారు చీమల్లా కనిపిస్తున్నారు. అంతటి సైనిక బలాన్ని, ఆ ఎత్తైన కోటను చూడగానే, శత్రువులు తమ యుద్ధ ప్రయత్నాన్ని విరమించుకుని, మారుమాటాడకుండా వెనక్కి వెళ్ళిపోతారు.

కింద నుండి పైకి చూసినప్పుడు మనుషులు చీమల్లా కనిపిస్తారనే భౌతిక సత్యాన్ని ఉపయోగించి కోట యొక్క ఎత్తును, సైనికుల సంఖ్యను కవి అద్భుతంగా కనుల ముందు కనపడుతున్నట్టు వర్ణించారు. ప్రాచీన యుద్ధ తంత్రంలో కోటగోడల మూలల్లో లేదా మధ్యలో నిర్మించే ఎత్తైన కట్టడం (అట్టాలకము) ఇక్కడి నుండి శత్రువుల కదలికలను గమనించడం సులభం.

యుద్ధం చేయకుండానే శత్రువును భయపెట్టి పంపించివేయడం ఉత్తమమైన రాజనీతి. (రణనీతి) కౌశాంబీ నగర రూపకల్పన అలాంటి విజయానికే నిదర్శనం.

144 – చ॥
అయుత శతఘ్ని కల్పిత నియాతన యత్న నిరాకరిష్ణుతా
మయపురుభూ ధృఢత్వ మహిమ స్ఫురితాయత తుంగతత్పురీ
చయము నిరుద్ధ సంజిగమిషా సహితాఖిల శత్రుదేశ సం
చయ సదరాతిపాలి కృత సర్వ సమావృతి యెంచి చూడగఁన్.

అయుత = పదివేల,
శతఘ్నుల = ప్రాచీన ఫిరంగులు లేదా గుండ్లు కురిపించే యంత్రాలు,
కల్పిత నియాతన యత్న= వాటి ద్వారా చేసే ప్రహారాలను లేదా దాడులను,
నిరాకరిష్ణుతామయ = ఎదిరించి నిలువగలిగే
పురుభూ దృఢత్వ మహిమ = మిక్కిలి గొప్పదైన భూమి వంటి దృఢత్వముతో,
స్ఫురితాయత తుంగ తత్పురీ చయము= ప్రకాశిస్తున్న ఎత్తైన ఆ నగర చుట్టు ప్రాకారముల (సమూహము),
నిరుద్ధ సంజిగమిషా = వెళ్లాలనే కోరికను, అడ్డుకొనేలా (అంటే శత్రువు లోపలికి రాకుండా),
సహితాఖిల శత్రుదేశ సంచయ = సమస్త శత్రు దేశాల సమూహము,
సదరాతిపాలి కృత సర్వ సమావృతి = శత్రువులను భయ పెట్టేలా (లేదా శత్రువులకు భయాన్ని కలిగించేలా) అంతటా ఆవరించి ఉంది,

భావం:

కౌశాంబీ నగర ప్రాకారం ఎంతటి దృఢమైనదంటే? శత్రువులు పదివేల శతఘ్నులతో (శక్తివంతమైన ఆయుధాలతో) దాడి చేసినా, ఆ దెబ్బలకు ఏమాత్రం చెక్కుచెదరకుండా నిలబడగలదు. ఆ కోటగోడల ఎత్తు, వాటి దృఢత్వం శత్రువుల గుండెల్లో వణుకు పుట్టిస్తాయి. ఏ శత్రు సైన్యమూ ఆ నగరం లోపలికి అడుగు పెట్టలేనంత పటిష్టంగా, నగరం చుట్టూ రక్షణ కవచంలా ఆ గోడలు ఆవరించి ఉన్నాయి.

సరళ భావానువాదం:

ఆ నగరపు కోటగోడలు మహాపర్వతాల్లాంటి దృఢత్వాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. వేలకొద్దీ ఫిరంగులతో దాడి చేసినా అవి ఏమాత్రం చలించవు. ఆ గోడల ఎత్తును, పటిష్టతను చూసి శత్రువులెవరూ లోపలికి రావడానికి సాహసించరు. ఇలా కౌశాంబీ నగరం శత్రువులకు అభేద్యమైన దుర్గంగా ప్రకాశిస్తోంది.

ప్రాచీన తెలుగు కావ్యాల్లో ‘శతఘ్ని’ అనే పదం తరచుగా వినిపిస్తుంది. వందమందిని (శత) ఒకేసారి హతమార్చగల (ఘ్ని) ఆయుధమని దీని అర్థం. ఇక్కడ పదివేల శతఘ్నుల శక్తిని తట్టుకుంటుందని చెప్పడం ద్వారా కోట యొక్క పటిష్టతను కవి అద్భుతంగా వర్ణించారు. పురుభూ దృఢత్వము అనే పదాన్ని వాడి, (ఉపయోగించి) ఇక్కడ భూమిని లేదా పర్వత దృఢత్వాన్ని గొప్పగా చెప్పారు. కోట కేవలం ఇటుకలతో కట్టినది కాదు, అది ఒక పర్వతంలా అచలంగా ఉందని భావం.

ఒక కోట ఎలా ఉండాలంటే? దానిని చూడగానే శత్రువుకి యుద్ధం చేయాలనే ఆలోచనే రాకూడదు (నిరుద్ధ సంజిగమిషా). కౌశాంబీ కోట అటువంటి మానసిక విజయాన్ని ముందే సాధిస్తున్నది. ఇదొకరకమైన రణనీతి. నగర రక్షణ గురించి పెద్దనాయన చాలా విపులంగా, శాస్త్రీయంగా వర్ణించారు.

రక్షణ వ్యవస్థలోని సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఆ కోటగోడల అజేయమైన శక్తిని, ముఖ్యంగా ‘శతఘ్ని’ (ఫిరంగి లేదా శతఘ్ని అనే ప్రాచీన ఆయుధం) వంటి శక్తివంతమైన ఆయుధాల ప్రయోగాన్ని కూడా ఈ కోట తట్టుకోగలదని చెప్పారు.

145 – కం॥
పరిఘాతుకత్వ లోలుప
పరిఘ సమత్తరుర్తుకామ పరఘాతి యనం
బరఁగు సగంభీరార్ణః
పురి పరిఘ నిరంతరము సముద్యాయితమై.

పరిఘాతుకత్వ లోలుప = శత్రువులను చంపాలనే కోరిక కలిగిన,
పరిఘ సమత్తరుర్తుకామ = ‘పరిఘ’ అనే ఇనుప గద వంటి ఆయుధంతో శత్రువులను ఎదిరించే కోరిక ఉన్న,
పరఘాతి అనంబరగు = శత్రువులను, సంహరించేవాడు అని పేరు పొందిన.
సగంభీర ఆర్ణః = అత్యంత లోతైన మరియు, గంభీరమైన నీరు కలిగిన,
పురి పరిఘ = నగరపు అగడ్త,
నిరంతరము = ఎల్లప్పుడూ,
సముద్యాయితమై =సిద్ధమై ఉన్నదై.

భావం:

కౌశాంబీ నగరపు అగడ్త (పరిఘ) చూస్తుంటే, అది కేవలం నీటి కందకంలా లేదు. శత్రువులను అడ్డగించి సంహరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఒక ‘పరిఘ’ (పెద్ద ఇనుప గద) అనే ఆయుధంలా ఉంది. అందులోని నీరు అత్యంత లోతుగా, సముద్రంలా గంభీరంగా ఉండి, శత్రువులు లోపలికి రాకుండా నిరంతరం అప్రమత్తంగా కాపలా కాస్తున్నట్లు కనిపిస్తున్నది.

సరళ భావానువాదం:

ఆ నగరపు అగడ్త శత్రువుల పాలిట ఒక ఆయుధంలాంటిది. అందులోని నీరు చాలా లోతైనది. లోపలికి రావాలని చూసే శత్రువులను అడ్డుకోవడానికి, ఆ అగడ్త ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండి నగరాన్ని కాపాడుతుంటుంది.

పరిఘ – శ్లేషాలంకారం, ‘పరిఘ’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి, కోట చుట్టూ ఉండే అగడ్త మరొక అర్థం యుద్ధంలో వాడే పెద్ద ఇనుప గద.

ఈ పద్యంలో అగడ్తను ఆ ఆయుధంతో పోల్చడం ద్వారా, అది శత్రువులను నిరోధించే ఒక యుద్ధ సాధనమని కవి చక్కగా వర్ణించారు.

గంభీరార్ణః అనడం అగడ్తలోని నీటిని సముద్రపు నీటితో (అర్ణః) పోల్చడం ద్వారా దాని లోతును, దాటడానికి ఉన్న కష్టాన్ని కవి చెప్తున్నారు. కోటగోడ ఎంత ఎత్తుగా ఉందో అగడ్త అంత లోతుగా ఉండి, నగరాన్ని అజేయంగా మార్చింది. ఇదొకరకమైన రణనీతి!

146 – కం॥
అతిసూక్మ మశక నికరా
వృతి శోధ న్నిశిత లోహాకృత శూక విని
ర్మిత తన్నగరీ ప్రావృత
వృతి ఖీషయమాణ రూప ధృతి చెలువొందున్.

అతి సూక్ష్మ మశక నికర ఆవృతి = అత్యంత చిన్నవైన దోమల గుంపు కూడా చొరబడకుండా,
శోధన్ = అడ్డుకొనేలా
నిశిత లోహాకృత శూక వినిర్మిత = పదునైన ఇనుముతో చేసిన ముళ్ల తీగలతో నిర్మించబడిన,
తన్నగరీ ప్రావృత వృతి = ఆ నగరపు చుట్టుగోడ (రక్షణ కంచె).
భీషయమాణ రూప ధృతి = భయం కలిగించే రూపంతో,.
చెలువొందున్ = ఆవరించి ఉన్నది.

భావం:

కౌశాంబీ నగర కోటగోడల పైన, చుట్టూ ఉన్న రక్షణ కంచెపై పదునైన ఇనుప ముళ్ల తీగను అమర్చారు. అవి ఎంతటి నిశితమైనవి అంటే? పెద్ద పెద్ద శత్రువులనే కాదు, అత్యంత సూక్ష్మమైన దోమల వంటి పురుగులు కూడా లోపలికి రాకుండా అడ్డుకుంటాయి. ఆ ముళ్లతో నిండిన కోటగోడ రూపం చూస్తుంటేనే శత్రువులకు వెన్నులో వణుకు పుట్టేలా, అత్యంత భయంకరంగా కనపడుతున్నది.

సరళ భావానువాదం:

నగర రక్షణ కోసం కోటగోడల మీద పదునైన ఇనుప ముళ్లను అమర్చారు. కంటికి కనిపించని చిన్న పురుగులు కూడా లోపలికి ప్రవేశించలేనంత పటిష్టంగా ఆ ఇనుప ముళ్ళ జాలీ ఉంది. ఆ భయంకరమైన ఇనుప ముళ్లతో కూడిన జాలీని చూస్తే శత్రువులకు లోపలికి రావాలనే ఆలోచనే రాదు.

దోమలు కూడా లోపలికి రావు అని అతిశయోక్తి అలంకారంలో చెప్పడం ద్వారా ఆ రక్షణ వ్యవస్థలోని నైపుణ్యతను కవి చెప్పారు. అంటే అంతటి నిశితమైన నిఘా మరియు భౌతిక రక్షణ అక్కడ ఉందని అర్థం.

నిశిత లోహాకృత శూకము అని రాయడంతో.. పూర్వకాలంలో కోటగోడలపై శత్రువులు నిచ్చెనలు వేసి ఎక్కకుండా ‘శూలములు’ లేదా ‘శూకములు’ అనే ఇనుప మొనలను అమర్చేవారు. దీనిని కవి ఇక్కడ అత్యంత లోతుగా వర్ణించారు.

భీషయమాణ రూపము అని వర్ణించడం ఒక కోట కేవలం రక్షణ ఇస్తే సరిపోదు, అది చూడ్డానికి భయంకరంగా ఉండాలి! అప్పుడే శత్రువులు యుద్ధానికి ముందే సగం ఓడిపోతారు.

147 – కం॥
అలఁచు భుజంగార్థము న
కుల పారిపాలన నియమముఁగొంటి మనుచుఁ బూ
వుల నమ్ముచు నప్పురమున
లలిమీఱఁ జరింత్రు పుష్పలావిక లెపుడున్.

అలచు = నశింపజేసే ( బాధించే),
భుజంగ అర్థమున్ = పాములను, విట పురుషులను (భోగలాలసులను),
నకులం = ముంగిస, (కులము లేని స్థితి) (లేదా కుల ధర్మం తప్పడం),
పారిపాలన నియమము = రక్షించే లేదా అదుపులో ఉంచే నియమము,
కొంటి మనుచు = పొందాము అనుకుంటూ,
పూవుల నమ్ముచు = పూలను అమ్ముతూ,
లలిమీఱ జరింత్రు = అతిశయించిన అందంతో తిరుగుతుంటారు,
పుష్పలావికలు = పూలమ్మే స్త్రీలు,

భావం:

కౌశాంబీ నగరంలో పూలమ్మే స్త్రీలు ఎంతో నేర్పుగా, ధర్మబద్ధంగా ఉంటారు. వారు తమ వ్యాపారంలో భాగంగా “మేము పాములను (భుజంగములను) అదుపు చేసే ముంగిస (నకులం) వంటి నియమాన్ని కలిగి ఉన్నాము” అని చమత్కరిస్తూ ఉంటారు. అంటే – నిజానికి పూల తోటల్లో పాములు ఉండే అవకాశం ఉంటుంది కాబట్టి, వాటిని ముంగిసలు తరిమినట్లుగా.. తాము కూడా విట పురుషుల (భుజంగుల) బారిన పడకుండా, తమ కుల ధర్మాన్ని (నకులం – అంటే ఏ కులంలోనూ తప్పు జరగకుండా) కాపాడుకుంటూ, ఎంతో హుందాగా పూలను అమ్ముకుంటూ తిరుగుతుంటారని భావం.

సరళ భావానువాదం:

ఆ నగరంలోని పూలమ్మే వాళ్లు చాలా తెలివైనవారు. వారు పూల తోటల్లో పాములను తరిమే ముంగిసల్లా ఎంత జాగ్రత్తగా ఉంటారో, సమాజంలో కూడా అంతే జాగ్రత్తగా ఉంటారు. ఏదో రకమైన దుర్మార్గపు ఆలోచనలు ఉన్నవారిని (విటులను) దరిచేరనివ్వకుండా, తమ గౌరవాన్ని కాపాడుకుంటూ సంతోషంగా పూలను అమ్ముకుంటూ జీవిస్తారు.

శ్లేషాలంకారం— ఈ పద్యం మొత్తానికి ‘భుజంగ’, ‘నకులం’ అనే పదాలే ప్రాణం.

భుజంగం: అంటే పాము మరియు వ్యభిచారి (విటుడు).

నకులం: అంటే ముంగిస మరియు కుల ధర్మాన్ని కాపాడే స్థితి.

సాంఘిక స్థితి: పూలమ్మే స్త్రీలు అందంగా ఉండటం సహజం. వారు బయట తిరుగుతూ వ్యాపారం చేస్తున్నా, వారి శీలానికి ఏమాత్రం భంగం కలగని రీతిలో ఆ నగర రక్షణ, సంస్కారం ఉన్నాయని కవి ఇక్కడ సూచించారు.

పుష్పలావిక: ప్రాచీన కావ్యాల్లో పుష్పలావికల వర్ణన ఒక ప్రత్యేకమైన అంగం. పెద్దనాయనగారు ఆ సంప్రదాయాన్ని పాటిస్తూనే అందులో ఒక నైతిక విలువను చొప్పించి చెప్పారు. నగరంలోని సామాన్య ప్రజల జీవనశైలి ఎంత ధర్మబద్ధంగా ఉందో ఈ పద్యం ద్వారా తెలుస్తున్నది.

148 – ఉ॥
ఆపురి మాననీయుడు బృహధ్వజుఁడాయతచారు విక్రమ
స్థాపిత ఖండపట్త్రయ సుశస్త జయధ్వజుఁడాత్త సద్గుణ
ప్రాపిత పారికాంక్షి నివహస్థిమితుండు దిగంతరాల సం
దీపిత సత్సమజ్ఞుఁడవధీర్ణిత దుష్షమవైరి యేలెడున్.

ఆపురి = ఆ కౌశాంబీ నగరాన్ని,
మాననీయుడు = అందరిచేత గౌరవించదగినవాడు,
బృహధ్వజుడు = బృహధ్వజుడు అనే పేరుగల రాజు,
ఆయత చారు విక్రమ = విశాలమైన మరియు మనోహరమైన పరాక్రమముతో,
స్థాపిత ఖండపట్త్రయ సుశస్త జయధ్వజుడు= మూడు ఖండాలలో (లేదా లోకాల్లో) తన విజయ పతాకాన్ని (జయధ్వజమును) ప్రతిష్ఠించినవాడు,
ఆత్త సద్గుణ = స్వీకరించిన ( తీసుకున్న) (కలిగి ఉన్న) మంచి గుణములచేత.
ప్రాపిత పారికాంక్షి నివహ స్థిమితుండు = తన్ను ఆశ్రయించిన యాచకుల లేదా కోరికలున్నవారి సమూహాన్ని తృప్తిపరిచి, వారిని స్థిరపరిచినవాడు.
దిగంతరాల సందీపిత సత్సమజ్ఞుడు = దిక్కుల అంతం వరకు వ్యాపించిన మంచి కీర్తి (సమజ్ఞ) కలవాడు.
అవధీర్ణిత దుష్షమ వైరి = తనను ఎదిరించే కఠినమైన శత్రువులను జయించినవాడు,
ఏలెడున్ = పరిపాలిస్తున్నాడు.

భావం:

అపారమైన పరాక్రమముతో మూడు ఖండాలలో తన విజయకేతనాన్ని ఎగురవేసినవాడు, సద్గుణాలకు నిలయమైనవాడు, తనను ఆశ్రయించిన వారి కోరికలను తీర్చి వారిని ఆనందింపజేసేవాడు, దిగంతాలకు వ్యాపించిన కీర్తి గలవాడు, మరియు శత్రువుల గర్వాన్ని అణచివేసినవాడు అయిన బృహధ్వజ మహారాజు ఆ కౌశాంబీ నగరాన్ని అత్యంత వైభవంగా పరిపాలిస్తున్నాడు.

సరళ భావానువాదం:

అందరూ గౌరవించే బృహధ్వజ మహారాజు కౌశాంబీ నగరాన్ని పాలిస్తున్నాడు. ఆయన గొప్ప వీరుడు, మూడు లోకాల్లోనూ ఆయన విజయ జెండా ఎగురుతోంది. మంచి గుణాలకు నిలయమైన ఆయన, తన వద్దకు సాయం కోసం వచ్చిన వారిని ఎప్పుడూ ఖాళీ చేతులతో పంపడు. శత్రువులను గెలిచి, దిక్కులన్నీ తన కీర్తిని చాటుకుంటూ ధర్మబద్ధంగా రాజ్యాన్ని ఏలుతున్నాడు.

కావ్యం ప్రారంభంలో నగర వర్ణన చేసిన తర్వాత, ఆ నగరాధిపతిని పరిచయం చేయడం ప్రబంధ శైలి. ఇక్కడ ‘బృహధ్వజుడు’ (పెద్ద జెండా కలవాడు) అనే పేరుకు తగినట్లుగానే ఆయన ‘జయధ్వజుడు’ (విజయ కేతనం కలవాడు) అని కవి వర్ణిస్తూ నాయక ప్రవేశం చేయించారు.

ఖండపట్త్రయ అనే పదం రాయడం విశేషంగా ‘పృథ్వీ’ లేదా ఖండాల మీద విజయం సాధించడం అనేది ఒక చక్రవర్తికి ఉండవలసిన లక్షణం. ఆయన ప్రభావం కేవలం ఆ నగరానికే పరిమితం కాకుండా విశాల ప్రపంచానికి వ్యాపించిందని దీని అర్థం.

సమజ్ఞ అని రాయడంతో అంటే కీర్తి లేదా పేరు. ఆయన కీర్తి ‘సందీపిత’ (ప్రకాశిస్తున్నది) అని చెప్పడం ద్వారా ఆయన ధర్మపాలనను కవి కొనియాడారు.

ఈ పద్యంతో ఈ కావ్యములోని బృహధ్వజ మహారాజు కథా ప్రవేశం అత్యంత గంభీరంగా జరిగింది. ఇప్పటివరకు నగరాన్ని, అక్కడి ప్రజలను వర్ణించిన కవి, ఇప్పుడు ఆ నగరాన్ని పాలించే రాజుగారి వ్యక్తిత్వాన్ని, పరాక్రమాన్ని ఈ ‘ఉత్పలమాల’ పద్యంలో ఆవిష్కరించారు.

149 – ఉ॥
ఆహవరంగ దర్ప సముపాత్త యశః పరవాహినీ విజి
గ్రాహ యిషుండు సాధుజన రక్షణ కార్య ధనుర్దధానుఁడా
ధ్యాహిత కర్మ కర్మఠ సమంచ దుదేజయ చండశాసన
వ్యూహ సమీహితుండు సముదూఢ యశస్కరుడాతడెన్నగన్

పదార్థాలు:
ఆహవరంగ దర్ప సముపాత్త = యుద్ధరంగంలో తన పరాక్రమము ద్వారా సంపాదించిన,
యశః పరవాహినీ విజిగ్రాహ యిషుండు = ప్రవహిస్తున్న నది వంటి కీర్తిని పొందాలని కోరుకునేవాడు.
సాధుజన రక్షణ కార్య ధనుర్దధానుడు = సజ్జనులను రక్షించడమే తన ధనుస్సును ధరించిన ఉద్దేశ్యంగా కలవాడు.
ఆధ్యాహిత కర్మ కర్మఠ = శాస్త్రోక్తమైన కర్మలను ఆచరించడంలో నిపుణుడైనవాడు.
సమంచ దుదేజయ చండశాసన వ్యూహ సమీహితుండు = మిక్కిలి భయంకరమైన మరియు తిరుగులేని తన ఆజ్ఞల (శాసనముల) ద్వారా రాజ్యాన్ని అదుపులో ఉంచేవాడు,
సముదూఢ యశస్కరుడు = అపారమైన కీర్తి కలవాడు,
ఆతడెన్నగన్ = ఆయన గురించి తెలుసుకోగా

తాత్పర్యం:
యుద్ధరంగంలో తన శౌర్యంతో శత్రువులను జయించి, ప్రవహించే నది వంటి అంతులేని కీర్తిని పొందినవాడు బృహధ్వజ మహారాజు. ఆయన విల్లు పట్టిందీ, బాణం వదిలిందీ కేవలం సజ్జనులను కాపాడటానికే!శాస్త్రోక్తమైన ధర్మ కార్యాలను ఆచరించడంలో ఆయనకు ఆయనే సాటి. ఆయన పరిపాలన ఎంత కఠినంగా, క్రమశిక్షణతో ఉంటుందంటే.. ఎవరూ ఆయన శాసనాన్ని జవదాటలేరు. అటువంటి గొప్ప కీర్తిమంతుడిగా ఆయన ప్రసిద్ధి పొందాడు.

సరళ భావానువాదం:

బృహధ్వజ మహారాజు యుద్ధంలో విజయం సాధించి పేరు తెచ్చుకున్న గొప్ప వీరుడు. ఆయన ఎప్పుడూ మంచివాళ్లను కాపాడటానికి సిద్ధంగా ఉంటాడు. దైవకార్యాలను, ధర్మకార్యాలను భక్తితో చేస్తాడు. ఆయన ఆజ్ఞ చాలా పటిష్టమైనది, అది ప్రజలను సరైన మార్గంలో ఉంచేలా చేస్తుంది. లోకమంతా ఆయన కీర్తిని కొనియాడేది.

కార్య ధనుర్దధానుడు అని అనడం రాజు ఆయుధం పట్టింది తన స్వార్థం కోసం కాదు, ‘సాధుజన రక్షణ’ కోసం అని చెప్పడం ద్వారా ఆయనను ఒక ఆదర్శ చక్రవర్తిగా కవి చెబుతున్నారు.

చండశాసనం’ అంటే అత్యంత కఠినమైన ఆజ్ఞ. ప్రజా రక్షణ కోసం, శాంతి భద్రతల కోసం రాజు ఆజ్ఞ ఎంత బలంగా ఉండాలో ఈ పద్యం తెలుపుతున్నది.

యశః పరవాహినీ.. అనడంతో కీర్తిని ఒక ప్రవాహంతో (నదితో) పోల్చారు. నీరు ఎలాగైతే పల్లపు ప్రాంతాలన్నింటినీ నింపుతుందో, ఆయన కీర్తి కూడా ప్రపంచమంతా వ్యాపించిందని భావం.

బృహధ్వజుడి పరాక్రమము, ధర్మపాలన వర్ణించారు.

బృహధ్వజ మహారాజు వ్యక్తిత్వంలోని పరాక్రమము మరియు ధర్మనిష్ఠనులోతుగా ఆవిష్కరించారు. ఆయన కేవలం యుద్ధవీరుడే కాదు, క్రమశిక్షణతో కూడిన పరిపాలనను అందించే శక్తివంతుడని కవి ఇక్కడ వర్ణించారు.

150 – చ॥
భువన హితచ్ఛలుండు గ్రతుభుక్పతి కల్పుడు వైరివీరతా
నివృతి నిరాకరిష్ణు డవనీ సురశాత సమీహితుండు ధీ
స్థవిరుడుదార విక్రముడుదార ఛరిత్రుడుదార వంశ్యుడు
ద్ధవుడు నవాంతరీప వసుధాప్రతిభాగ నిఖాత యూపుడున్.

పదార్థాలు:
భువన హితచ్ఛలుండు = లోకానికి మేలు చేయాలనే కోరిక కలవాడు,
క్రతుభుక్పతి కల్పుడు = యజ్ఞ ఫలాన్ని స్వీకరించే దేవతలకు ప్రభువైన ఇంద్రునితో సమానమైనవాడు,
వైరి వీరతా నివృతి నిరాకరిష్ణుడు = శత్రువుల వీరత్వాన్ని అణచివేసేవాడు,
అవనీ సురశాత సమీహితుండు = బ్రాహ్మణుల చేత ఎప్పుడూ ఇష్టపడేవాడు (ఆశీర్వదించబడేవాడు).
ధీస్థవిరుడు = స్థిరమైన మరియు పక్వత చెందిన బుద్ధి కలవాడు,
ఉదార విక్రముడు.. ఉదార చరిత్రుడు.. ఉదార వంశ్యుడు = గొప్ప పరాక్రమము, చరిత్ర మరియు వంశము కలిగినవాడు,
ఉద్ధవుడు = లోకోద్ధారకుడు,
నవాంతరీప వసుధా ప్రతిభాగ నిఖాత యూపుడున్ = కొత్తవైన ద్వీపాంతరాల్లో (వేరే దీవుల్లో) కూడా యజ్ఞ స్తంభాలను (యూప స్తంభాలను) నాటినవాడు.

తాత్పర్యం:
బృహధ్వజ మహారాజు సాక్షాత్తు ఇంద్రునితో సమానమైన వైభవం కలవాడు. ఆయన నిరంతరం లోక కల్యాణాన్నే కోరుకుంటాడు. శత్రువుల పరాక్రమాన్ని తుదముట్టించి, పండితుల ఆదరాభిమానాలను పొందిన మేధావి. ఆయన వంశం, చరిత్ర, పరాక్రమం అన్నీ గొప్పవే. ఆయన ఎంతటి ధర్మశీలి అంటే – కేవలం తన రాజ్యంలోనే కాక, సముద్రం అవతల ఉన్న ఇతర ద్వీపాలలో కూడా యజ్ఞాలు చేసి, అక్కడ విజయ సూచికలుగా, ధర్మ చిహ్నాలుగా యజ్ఞ స్తంభాలను ప్రతిష్ఠించాడు.

సరళ భావానువాదం:

లోకానికి మేలు చేయడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న బృహధ్వజుడు ఇంద్రుడి అంతటి శక్తిమంతుడు. ఆయన బుద్ధి చాలా స్థిరమైనది. శత్రువులను జయించడమే కాక, పండితులను ఎంతో గౌరవిస్తాడు. ఆయన గొప్ప వంశంలో పుట్టి, అంతకంటే గొప్ప చరిత్రను సృష్టించాడు. సముద్రం అవతల ఉన్న దేశాల్లో కూడా యజ్ఞాలు చేసి ధర్మాన్ని స్థాపించిన ఘనత ఆయనది.

నిఖాత యూపుడు: ‘యూప స్తంభం’ అంటే యజ్ఞం చేసినప్పుడు పశువును కట్టే స్తంభం. యజ్ఞం పూర్తయిన తర్వాత అది ఒక విజయ చిహ్నంగా, ధర్మ స్థాపనకు గుర్తుగా నిలుస్తుంది. ఆయన ఇతర ద్వీపాల్లో కూడా వీటిని నాటాడు అని చెప్పడం ద్వారా ఆయన ‘నౌకా బలం’మరియు ‘సామ్రాజ్య విస్తరణ’లోని ధార్మిక కోణాన్ని కవి చెప్పారు.

యజ్ఞంలో హవిస్సును స్వీకరించేవాడు (ఇంద్రుడు). రాజును దేవేంద్రుడితో పోల్చడం ఆయన ఐశ్వర్యానికి, నాయకత్వానికి నిదర్శనం.

చిన్న వయసులోనే పెద్దల వంటి పరిణతి చెందిన బుద్ధి ఉండటాన్ని ‘ధీస్థవిరత్వం’ అంటారు. అంటే ఆయన నిర్ణయాలు ఎంతో ఆలోచనాత్మకంగా ఉంటాయని తెలుస్తున్నది.

ఈ పద్యంలో బృహధ్వజ మహారాజు యొక్క దైవభక్తిని, యజ్ఞయాగాదుల పట్ల ఆయనకున్న ఆసక్తిని మరియు ఆయన వంశోద్ధారక లక్షణాలను కవి వర్ణించారు. ముఖ్యంగా ఆయన చేసిన ధర్మకార్యాలు కేవలం తన దేశానికే పరిమితం కాకుండా ద్వీపాంతరాలకు వ్యాపించాయని ఇక్కడ కవి నొక్కి చెప్పారు.

(సశేషం)