Site icon సంచిక – తెలుగు సాహిత్య వేదిక

సౌదామినీ పరిణయము – ప్రబంధం – భావానువాదం-17

[ఒద్దిరాజు సోదరులు రచించిన ‘సౌదామినీ పరిణయం’ అనే ప్రబంధానికి భావానువాదం అందిస్తున్నారు శ్రీమతి రంగరాజు పద్మజ.]

~

సౌదామినీ పరిణయము భాగం 16

151 – చ॥
బలయుతులైన కూర్మకిటి పన్నగనాథులు నష్టదిగ్గజం
బులు తలలాని మోకఱిలి మోయఁగ లావఱి స్రుక్కునిద్ధరం
జలదరి కంఠలుంఠన యశః కరవాల లసద్భుజాగ్రమం
దలయికఁ లేక దాల్చిన బృహధ్వజు నల్పుడనంగవచ్చునే.

పదార్థాలు:

బలయుతులైన = అమితమైన బలము కలిగిన,
కూర్మ – కిటి – పన్నగనాథులు = భూమిని మోస్తున్న తాబేలు (ఆది కూర్మం), వరాహము (ఆది వరాహం), పాముల రాజైన ఆదిశేషుడు.
అష్ట దిగ్గజంబులు = ఎనిమిది దిక్కులా భూమిని మోస్తున్న ఏనుగులు,
తలలాని మోకఱిలి మోయగ = తలలు ఆనించి, మోకాళ్ల మీద నిలబడి ఈ భూమిని మోస్తూ,
లావఱి స్రుక్కున్ = శక్తి తగ్గి అలసిపోతున్న,
ఇద్ధరన్ (ఈ+ ధరన్) = ఈ భూమిని,
జలదరి కంఠ లుంఠన = శత్రువుల (జలదరులు – అంటే శత్రువులు) మెడలను తెగనరికే,
యశః కరవాల లసద్ భుజాగ్రమందు = కీర్తిని కలిగించే కత్తిని ధరించి ప్రకాశించే తన భుజములపై,
అలయిక లేక దాల్చిన = ఏమాత్రం శ్రమ లేకుండా (అలసిపోకుండా) భరించిన,
బృహధ్వజున్ అల్పుడనంగ వచ్చునే = అటువంటి బృహధ్వజ మహారాజును సామాన్యుడని అనవచ్చా? (అనలేము, ఆయన సామాన్యుడు కాడు).

తాత్పర్యం:

ఈ భూమిని మోయడానికి ఆదిశేషుడు, దిక్పాలకుల ఏనుగులు, ఆది కూర్మం వంటివి ఎంతో శ్రమపడుతున్నాయి. అవి తమ తలలు వంచి, మోకాళ్ల మీద భారమంతా వేసి మోయలేక అలసిపోతున్నాయి. కానీ, బృహధ్వజ మహారాజు తన కత్తితో శత్రువుల గర్వాన్ని అణిచి, ఈ భూమండల భారమంతటినీ (పరిపాలనా బాధ్యతను) తన భుజాలపై ఏమాత్రం అలసట లేకుండా మోస్తున్నాడు. అటువంటి మహావీరుడిని సామాన్యుడిగా ఎలా పరిగణించగలం? ఆయన అద్భుతమైన శక్తి సంపన్నుడు.

సరళ భావానువాదం:

భూమిని మోయడం వల్ల ఆదిశేషుడు, దిగ్గజాలు వంటివి కూడా అలసిపోతున్నాయి. కానీ బృహధ్వజ మహారాజు మాత్రం తన బలమైన భుజాలతో ఈ రాజ్యాన్ని, భూమిని ఏమాత్రం శ్రమ లేకుండా పాలిస్తున్నాడు. శత్రువులను గెలిచి కీర్తిని పొందిన ఆయన సామాన్యమైన రాజు కాదు, అసాధారణమైన పరాక్రమవంతుడు.

హిందూ పురాణాల ప్రకారం భూమిని ఆదిశేషుడు, అష్టదిగ్గజాలు, ఆది కూర్మం మోస్తుంటాయని నమ్మకం. కవి ఇక్కడ ఆ పురాణ పాత్రల కంటే రాజు బలమైనవాడని చెప్పడం ద్వారా ఆయన బలాన్ని గొప్పగా చెప్పారు.

భూభారాన్ని వహించడం అంటే కేవలం భౌతికంగా మోయడం కాదు, ధర్మబద్ధంగా పాలించడం. దిగ్గజాలు కూడా అలసిపోయే భారాన్ని రాజు సునాయాసంగా భరిస్తున్నాడని చెప్పడం రాజు సామర్థ్యానికి నిదర్శనమని అతిశయోక్తి ఆలంకారంలో చెప్పారు. రాజు చేతిలోని కత్తి (కరవాలము) శత్రువుల మెడలను నరకడమే కాదు, అది రాజుకు కీర్తిని కూడా తెచ్చిపెడుతున్నది.

బృహధ్వజ మహారాజు యొక్క అపారమైన భుజబలాన్ని, పాలనా సామర్థ్యాన్ని అత్యంత అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్షతో వర్ణిస్తున్నారు ఈ పద్యంలో. భూమిని మోయలేక అలసిపోతున్న ఆదిశేషుడు, దిగ్గజాలకు ఈ రాజు తన భుజబలంతో ఎలా ఊరటనిస్తున్నాడో కవి ఇక్కడ వివరించారు.

152 – చ॥
నలువ చతుర్ముఖంబుల ననారత మొక్క త్రయీకులంబునే
పలుకును కేవలైక ముఖపంకజుడైన బృహధ్వజుండు తీ
ర్పుల నొనరించు నాదరణముంబచరించును పేర్మి రక్షణా
ర్థుల కభయంబొసంగును బరుల్ చెనకుంగననాడు ధిక్కృతిన్.

పదార్థాలు:

నలువ = నాలుగు ముఖములు కలవాడు, (బ్రహ్మదేవుడు).
చతుర్ముఖంబులన్ = తన నాలుగు ముఖాల ద్వారా,
అనారతము = ఎల్లప్పుడూ,
ఒక్క త్రయీ కులంబునే పలుకును = కేవలం వేదత్రయాన్ని (ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేదాలను) మాత్రమే పఠిస్తాడు.
కేవల ఏక ముఖ పంకజుడైన = కేవలం ఒక్కటే పద్మం వంటి ముఖము కలిగిన,
బృహధ్వజుండు = బృహధ్వజ మహారాజు,
తీర్పుల నొనరించు = (ధర్మబద్ధమైన) తీర్పులు చెబుతాడు,
ఆదరణముం బచరించును = ప్రజల పట్ల ఆదరాభిమానాలు చూపిస్తాడు,
పేర్మి రక్షణార్థుల కభయంబొసంగును = రక్షణ కోరి వచ్చిన వారికి ఎంతో ప్రేమతో (పేర్మి) అభయాన్ని ఇస్తాడు,
పరుల్ చెనకుంగనాడు ధిక్కృతిన్ = శత్రువులు ఎదిరించినప్పుడు వారిని తన మాటలతో, పరాక్రమంతో తిరస్కరిస్తాడు.

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మదేవుడికి నాలుగు ముఖాలు ఉన్నాయి, కానీ ఆయన ఆ నాలుగు ముఖాలతో ఎప్పుడూ వేదాలను మాత్రమే చదువుతుంటాడు. కానీ బృహధ్వజ మహారాజుకు ఉన్నది ఒక్కటే ముఖం. అయినప్పటికీ, ఆయన ఆ ఒక్క ముఖంతోనే ప్రజలకు న్యాయం చేకూర్చే తీర్పులు చెబుతాడు, తనను నమ్మిన వారిని ఆదరిస్తాడు, ఆపదలో ఉన్నవారికి అభయమిస్తాడు మరియు శత్రువులను తన గంభీరమైన వాక్కుతో హెచ్చరిస్తాడు. బ్రహ్మదేవుని కంటే బృహధ్వజుడే బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి అని భావం.

సరళ భావానువాదం:

బ్రహ్మదేవుడు తన నాలుగు ముఖాలతో వేదాలను మాత్రమే చదువుతాడు. కానీ బృహధ్వజ మహారాజు తనకున్న ఒక్క ముఖంతోనే న్యాయం చెబుతాడు, ప్రజలను ప్రేమిస్తాడు, శరణు కోరిన వారిని కాపాడతాడు మరియు శత్రువుల గర్వాన్ని అణచివేస్తాడు. ఆయన మాట తీరు, కార్యదక్షత అంత గొప్పవి.

ఇక్కడ బ్రహ్మదేవుడిని (ఉపమానం), రాజును (ఉపమేయం) పోలుస్తూ.. రాజుగారిదే పైచేయి అని వ్యతిరేకాలంకారంలో చెప్పారు కవి. నాలుగు నోళ్లు ఉన్నవాడు ఒకే పని (వేద పఠనం) చేస్తుంటే, ఒక్క నోరు ఉన్న రాజు ఇన్ని పనులు చేస్తున్నాడని చెప్పడం కవి చమత్కారం.

రాజు ముఖాన్ని పద్మంతో పోల్చారు (ముఖ పద్మము). అది చూడటానికి ఎంత మృదువుగా ఉన్నా, శత్రువులను ధిక్కరించేటప్పుడు మాత్రం వజ్రంలా మారుతుందని అర్థం.

ఒక ఆదర్శ రాజుకు ఉండవలసిన లక్షణాలు – న్యాయం, ఆదరణ , అభయం, ధిక్కారం అనే బహుముఖ ప్రజ్ఞలను ఈ పద్యంలో చక్కగా వర్ణించారు.

బృహధ్వజ మహారాజు యొక్క వాక్చాతుర్యాన్ని, న్యాయపాలనను సాక్షాత్తు సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవునితో పోలుస్తూ, ఆయన గొప్పదనాన్ని వర్ణించారు. బ్రహ్మదేవుడికి నాలుగు ముఖాలున్నా ఆయన కేవలం వేదాలనే పలుకుతాడు, కానీ రాజుగారు తన ఒక్క ముఖంతోనే అనేక ధర్మకార్యాలను చక్కబెడుతున్నారని చమత్కరించారు.

153 – మ॥
పవలన్ రేల ధ్వనించు దన్నరవర ప్రస్థాన భేరీ రవ
శ్రవణోజ్జృంభిత సాధ్వసాభియు గరివ్రాతంబజస్రంబుఁ గౌ
రవంబున్ గోరక నాత్మ రక్షణకు దూర్వం జేతఁ గీలింతు రా
హవ సంజాత భయాపనోదవ గుణాఽహంయుక్రియాలబ్దిగన్.

పదార్థాలు:

పవలన్ రేల = పగలు మరియు రాత్రి,
ధ్వనించు తత్ నరవర ప్రస్థాన భేరీ రవ = ఆ రాజుగారి (బృహధ్వజుని) యుద్ధ యాత్రను సూచించే నగారాల (భేరీల) ధ్వని,
శ్రవణ ఉజ్జృంభిత సాధ్వస = ఆ శబ్దాలను వినడం వల్ల కలిగిన భయం అధికమవ్వగా,
అభియుక్ వైరి వ్రాతము = ఎదురుగా ఉన్న శత్రు సమూహము.
అజస్రంబు = ఎల్లప్పుడూ,
గౌరవంబున్ కోరక = తమ గౌరవాన్ని కూడా లెక్కచేయకుండా,
ఆత్మ రక్షణకు = తమ ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి,
దూర్వం చేత గీలింతురు = గడ్డిపరకలను నోట కరచుకుంటారు (చేత పట్టుకుంటారు).
ఆహవ సంజాత భయాపనోదవ = యుద్ధం వల్ల కలిగే భయాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి,
గుణ అహంయు క్రియా లబ్ధిగన్ = (మేము పశువుల వంటి వారము, మమ్మల్ని చంపకండి అనే) వినయపూర్వకమైన పనిని చేస్తూ..

తాత్పర్యం:

బృహధ్వజ మహారాజు యుద్ధ యాత్రకు సిద్ధమైనప్పుడు మ్రోగే జయభేరీల శబ్దం పగలు, రాత్రి శత్రువుల చెవుల్లో మారుమోగుతుంటుంది. ఆ భయంకరమైన శబ్దాలను వినగానే శత్రువుల గుండెలు వణికిపోతాయి. వారు తమ రాజరికాన్ని, గౌరవాన్ని పక్కన పెట్టి, ప్రాణ భయంతో గడ్డిపరకలను నోట కరచుకుంటారు (ప్రాచీన కాలంలో గడ్డి పరకను నోట కరచుకోవడం అంటే ‘నేను నీకు లొంగిపోయిన పశువు వంటి వాడిని, నన్ను చంపకు’ అని వేడుకోవడం). అలా వారు రాజుగారి కనికరం కోసం దీనంగా ప్రార్థిస్తుంటారు.

సరళ భావానువాదం:

బృహధ్వజ మహారాజు యుద్ధానికి బయలుదేరుతున్నాడని తెలిస్తే చాలు, శత్రువులు వణికిపోతారు. ఆయన యుద్ధ భేరీల శబ్దం వినగానే, వారు తమ అహంకారాన్ని వదిలేసి, నోట గడ్డి కరచుకుని (శరణు కోరి) “మేము నీకు దాసులం, మమ్మల్ని ప్రాణాలతో విడిచిపెట్టు” అని వేడుకుంటారు. ఆయన పరాక్రమం అంతటి భయంకరమైనది.

దూర్వము (గడ్డిపరక):

ప్రాచీన యుద్ధ నీతిలో ‘దంతే తృణం’ (నోట గడ్డి కరచుకోవడం) అనేది అత్యంత దీనమైన శరణాగతికి గుర్తు. శత్రువు రాజులు సైతం ఈ స్థాయికి దిగివచ్చారంటే బృహధ్వజుని సైనిక శక్తి ఎంతటిదో అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ప్రస్థాన భేరీ:

రాజు యుద్ధానికి వెళ్లేటప్పుడు భేరీలను మ్రోగించడం ఆనవాయితీ. ఇక్కడ కేవలం ఆ శబ్దం వింటేనే యుద్ధం చేయకుండానే శత్రువులు లొంగిపోతున్నారని కవి వర్ణించారు. శత్రువులు తమను తాము పశువులుగా (గడ్డి తినేవిగా) చిత్రించుకోవడం ద్వారా రాజుగారి వీరగుణానికి దాసోహమంటున్నారు.

ఈ పద్యంలో బృహధ్వజ మహారాజు యొక్క యుద్ధ ప్రతాపం, ఆయన పేరు వింటేనే శత్రువుల గుండెల్లో పుట్టే భయం అత్యంత చమత్కారంగా వర్ణించబడింది. శత్రువులు తమ ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి ఎంతటి దీనస్థితికి దిగజారుతారో కవి ఇక్కడ వివరించారు.

154 – చ॥
ఒకపరి దవ్నృపాధిప భుజోగ్రబల స్ఫురణంబు సాంపరా
యికమునఁ గాంచినట్టి యరిబృందము పెట్టెడు వార్షికోపదా
ప్రకరము దారికట్టయి కరాచురి యాటల మాన్చి మాన్పెడున్
చకితసపత్న సంఘలలనా నయనాంబుజ భాష్ప వృష్టులన్.

పదార్థాలు:

ఒకపరి = ఒక్కసారి,
తత్ నృపాధిప భుజ ఉగ్ర బల స్ఫురణంబు = ఆ రాజుగారి (బృహధ్వజుని) భుజాలలోని భయంకరమైన బల ప్రతాపాన్ని,
సాంపరాయికమున = యుద్ధరంగంలో,
కాంచినట్టి అరి బృందము = చూసినటువంటి శత్రు సమూహము,
పెట్టెడు వార్షిక ఉపదా ప్రకరము = ఏటా సమర్పించే కప్పముల (కానుకల) రాశి.
దారికట్టయి = అడ్డుకట్ట వేసినట్లుగా (ఆనకట్టలా),
కరాచురి ఆటల మాన్చి = చేతులతో కత్తులు తిప్పే యుద్ధ క్రీడలను మాన్పించి,
మాన్పెడున్ = నిలిపివేస్తున్నది,
చకిత సపత్న సంఘ లలనా = భయపడిన శత్రువుల భార్యల యొక్క,
నయనాంబుజ భాష్ప వృష్టులన్ = పద్మాల వంటి కళ్ల నుండి కురిసే కన్నీటి వానలను.

తాత్పర్యం:

బృహధ్వజ మహారాజు భుజబలం ఎంతటిదో ఒక్కసారి యుద్ధంలో చూసిన శత్రువులకు మరల యుద్ధం చేయాలనే ఆలోచనే రాదు. వారు భయంతో ఏటా రాజుగారికి అపారమైన కప్పం (కానుకలు) చెల్లిస్తూ లొంగిపోతారు. శత్రురాజులు సమర్పించే ఆ ధనరాశి ఒక అడ్డుకట్టలా పనిచేస్తోంది. అది శత్రువుల యుద్ధ కాంక్షను ఆపివేస్తుంది. ఫలితంగా, ఆ శత్రువుల భార్యలకు తమ భర్తలు యుద్ధంలో చనిపోతారేమో అన్న భయం పోతుంది. అంటే రాజుగారు వసూలు చేసే కప్పం, శత్రువుల ఇళ్లలో కన్నీటి వానలు కురవకుండా ఒక ఆనకట్టలా అడ్డుకుంటున్నది.

సరళ భావానువాదం:

బృహధ్వజ మహారాజు పరాక్రమాన్ని యుద్ధంలో చూసిన శత్రువులు భయంతో ఆయనకు లోబడిపోతారు. వారు ఏటా చెల్లించే కానుకల వల్ల యుద్ధాలు ఆగిపోతాయి. దీనివల్ల శత్రువుల భార్యలకు వైధవ్యం లేదా వియోగం కలగదు, వారి కళ్లలో కన్నీళ్లు ఆగిపోతాయి. అంటే రాజుగారికి లొంగిపోవడమే ఆ శత్రువుల కుటుంబాలకు క్షేమదాయకంగా మారింది.

దారికట్ట (ఆనకట్ట):

ఇక్కడ కప్పాన్ని (డబ్బును) ఆనకట్టతో పోల్చడం చాలా గొప్ప ఊహ! ప్రవాహాన్ని ఆనకట్ట ఎలా ఆపుతుందో, రాజుగారికి ఇచ్చే కానుకలు శత్రువుల కన్నీటి ప్రవాహాన్ని అలా ఆపుతున్నాయి.

వార్షికోపదా:

రాజుగారి సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరిస్తూ శత్రువులు ఇచ్చే వార్షిక కప్పం. దీనివల్ల రక్తపాతం లేని శాంతి నెలకొంటుందని కవి భావం.

కరాచురి:

కరము (చెయ్యి) + ఆచురి (కత్తి తిప్పడం/సాము). అంటే యుద్ధ విద్యలు. శత్రువులకు ఇక కత్తులు పట్టే అవసరం లేకుండా పోయింది అని భావం.

బృహధ్వజుని పరాక్రమం వల్ల కేవలం విజయం మాత్రమే కాదు, లోకంలో శాంతి కూడా ఏర్పడుతున్నదని రాసారు.

155 – కం॥
ఆ నరపాలోత్సరిత
దానార్ణోధార మున్నుస్థాణు జటా సం
తానమునకుఁ డిగ్గెడుఁ గం
గానది బలితంపువెల్లిగాఁ గనుపట్టున్.

పదార్థాలు:

ఆ నరపాల = ఆ బృహధ్వజ మహారాజు చేత,
ఉత్సరిత = వదలబడిన (విడువబడిన).
దాన ఆర్ణోధార =దానము చేసేటప్పుడు ధారపోసే నీటి ప్రవాహము,
మున్ను = పూర్వకాలంలో,
స్థాణు జటా సంతానమునకు = శివుని (స్థాణువు) జటాజూట సమూహము నుండి.
డిగ్గెడు = కిందకు దిగుతున్న,
గంగానది = గంగానది యొక్క,
బలితంపు వెల్లిగా = బలమైన ప్రవాహము వలె,
కనుపట్టున్ = కనిపిస్తున్నది.

తాత్పర్యం:

బృహధ్వజ మహారాజు నిరంతరం దానధర్మాలు చేసేవాడు. ప్రాచీన పద్ధతి ప్రకారం దానం ఇచ్చేటప్పుడు చేతిలో నీళ్లు పోసి ధార వదులుతారు (సంకల్పం చెప్పి). ఆయన ఇచ్చే దానాలు ఎన్ని అంటే? ఆయన చేతి నుండి నిరంతరం జాలువారే ఆ దాన జలధారను చూస్తుంటే, పూర్వం శివుని జటాజూటం నుండి భూమికి దిగివచ్చిన గంగానది ప్రవాహంలా కనిపిస్తోంది. అంటే ఆయన దాన గుణం అంత ఎక్కువ మరియు గంగానది అంత పవిత్రమైనది అని భావం.

సరళ భావానువాదం:

బృహధ్వజ మహారాజు అపరిమితంగా దానాలు చేస్తాడు. ఆయన చేతి నుండి నిరంతరం పడే దాన జలధారను చూస్తే, శివుడి తల మీద నుండి ఉరకలు వేస్తూ దిగివచ్చే గంగానదిలా అనిపిస్తుంది. ఆయన దాన గుణం అంత గొప్పది.

దానాంబుధార:

పూర్వకాలంలో దానాన్ని ‘ధార పోయడం’ అనేవారు. రాజు ఎంతగా దానాలు చేస్తున్నాడంటే, ఆ నీటి ధారలే ఒక నదిలా మారిపోయాయని కవి చమత్కారం.

గంగానది పోలిక:

గంగానది పవిత్రతకు, నిరంతర ప్రవాహానికి నిదర్శనం. రాజు దానాన్ని గంగతో పోల్చడం ద్వారా ఆయన కీర్తి లోకపావనమైనదని కవి ఉద్దేశ్యం.

స్థాణువు:

శివుడికి ‘స్థాణువు’ అనే పేరు ఉంది. నిశ్చలంగా ఉండేవాడు అని కూడా అర్థం. శివుని జటల నుండి గంగ భూమికి రావడం ఒక మహత్కార్యం అంతేకాకుండా దాన ధారను పౌరాణిక నేపథ్యంతో కవి వర్ణించారు.

156- మ॥
సకలార్థైక విలంభన ప్రబల విశ్రావ ప్రభరాచ్ఛ క
ల్పక భూజాతముఁ గాగ నర్థులును సంపర్తాతి రౌద్రాకృతి
ప్రకట త్ర్యంబకుగాన రాతులు కలావైయాత్మ పంకేజసా
యకుఁగా నంగనలెంతురెప్పుడున్ తజ్జ్యాభర్త నీక్షించుచున్.

పదార్థాలు:

సకలార్థైక విలంభన = సమస్త కోరికలను తీర్చడంలో,
ప్రబల విశ్రావ ప్రభర అచ్ఛ కల్పక భూజాతము గాగ = గొప్ప కీర్తిని కలిగించే, స్వచ్ఛమైన కల్పవృక్షము వలె,
యాచకులకు (అర్థులకు) = కనిపిస్తాడు,
సంపర్తాతి రౌద్రాకృతి ప్రకట త్ర్యంబకు గాన= యుద్ధరంగంలో మిక్కిలి భయంకరమైన రూపం కలిగిన శివునిలా (త్ర్యంబకుడు)
శత్రువులకు (అరాతులు) కనిపిస్తాడు.
కలావైయాత్మ పంకేజ సాయకుగా = కళలలో ఆరితేరిన మన్మథునిలా (పంకేజ సాయకుడు)
స్త్రీలకు (అంగనలు) = కనిపిస్తాడు,
ఎప్పుడున్ తజ్జ్యాభర్త నీక్షించుచున్ = ఆ దేశాధిపతిని చూస్తూ వారందరూ అలా తలుస్తారు.

తాత్పర్యం:

బృహధ్వజ మహారాజును చూసేవారి దృష్టిని బట్టి ఆయన భిన్న రూపాల్లో కనిపిస్తారు. సాయం కోరి వచ్చే యాచకులకుఆయన కోరిన కోర్కెలు తీర్చే ‘కల్పవృక్షం’లా కనిపిస్తాడు, యుద్ధానికి వచ్చే శత్రువులకు ఆయన ప్రళయకాల రుద్రుడిలా (శివుడిలా) భయంకరంగా కనిపిస్తాడు,లోకంలోని స్త్రీలకుఆయన సాక్షాత్తు సౌందర్యవంతుడైన ‘మన్మథుడి’లా కనిపిస్తాడు.

ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని దాతృత్వం, పరాక్రమం, మరియు రూపలావణ్యాలు ఈ పద్యంలో ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

సరళ భావానువాదం:

బృహధ్వజ మహారాజు దానమివ్వడంలో కల్పవృక్షంలా, యుద్ధంలో శివుడిలా, అందంలో మన్మథుడిలా ఉంటారు. ఎవరికి ఏ గుణం కావాలో, వారికి ఆ రూపంలోనే ఆయన దర్శనమిస్తూ అజరామరమైన కీర్తిని పొందుతున్నారు.

ఒకే వ్యక్తిని చూసేవారు వారి వారి భావాలను బట్టి వేర్వేరు రకాలుగా ఊహించడాన్ని ఉల్లేఖాలంకారం అంటారు. పెద్దనాయనగారు రాజుగారిలోని మూడు ప్రధాన పార్శ్వాలను (దాతృత్వం, వీరత్వం, సౌందర్యం) ఇందులో పొందుపరిచారు. యాచకులకు రాజు ఆశ్రయం, యువతులకు ఆయన ఆకర్షణ. ఈ రెండూ రాజుగారి ప్రజాదరణను సూచిస్తాయి. శత్రువుల పాలిట ఆయన ఎంత కఠినమో చెప్పడానికి ‘రౌద్రాకృతి’ కలిగిన శివుడితో పోల్చడం సముచితంగా ఉంది. బృహధ్వజ మహారాజు సర్వగుణ సంపన్నత ఈ పద్యంతో పరిపూర్ణంగా ఆవిష్కరించబడింది.

157 – చ॥
గురుతర చండశాసన విఘూర్జిత తన్నృప రాష్ట్ర మధ్య నే
తెరువునఁ బడ్డసొమ్ము నుపదేహిక యంటిన నంటు పొంత గాం
డ్రరసి గ్రహింత్రుఁ గాని విననౌనె యొకానొక నాఁటికైన ద
స్కరుల పంచశాఖ పటుకౌశల మూషితమయ్యె నానుడుల్.

పదార్థాలు:

గురుతర చండశాసన = మిక్కిలి కఠినమైన మరియు శక్తివంతమైన ఆజ్ఞలు కలిగిన,
విఘూర్జిత తన్నృప రాష్ట్ర మధ్య = ఆ రాజుగారిచే పాలింపబడే రాజ్యము మధ్యలో,
ఏ తెరువున పడ్డ సొమ్ము = ఏ దారిలోనైనా ఏదైనా ధనము లేదా వస్తువు పడి ఉంటే.
ఉపదేహిక = చెదపురుగు
అంటిన నంటు పొంత = ఆ వస్తువును చెదపురుగులు పట్టి పాడుచేసే వరకు అక్కడే ఉంటుంది తప్ప.
కాండ్రు అరసి గ్రహింత్రు గాని = ప్రజలు దానిని చూస్తారు తప్ప (తమద = ఎప్పుడైనా విన్నామా?
తస్కరుల పంచశాఖ పటుకౌశల = దొంగల యొక్క ఐదు వేళ్ల (చేతి) నైపుణ్యంతో,
మూషితమయ్యె నా నుడుల్ = దోచుకోబడింది అనే మాటలు (ఆ రాజ్యంలో వినబడవు).

తాత్పర్యం:

బృహధ్వజ మహారాజు ఆజ్ఞలు అంత కఠినంగా, ధర్మబద్ధంగా ఉంటాయి. ఆయన రాజ్యంలో దారిలో ఏదైనా వెలకట్టలేని వస్తువు పడి ఉన్నా, దాన్ని ఎవరూ తీసుకోరు. అది అక్కడ పడి ఉండి, చివరికి చెదపురుగులు పట్టి పాడైపోవాల్సిందే తప్ప, పరాయి సొమ్ముకు ఎవరూ ఆశపడరు. ఇక దొంగలు తమ చేతివాటంతో ఏదైనా వస్తువును దొంగిలించారనే వార్త ఆ రాజ్యంలో ఏనాడూ వినబడదు. అంతటి సురక్షితమైన పాలన అక్కడ సాగుతున్నది.

సరళ భావానువాదం:

బృహధ్వజుడి రాజ్యంలో దొంగతనం అనేదే లేదు. దారిలో బంగారం పడి ఉన్నా, అది మనది కాదు కదా అని ప్రజలు వదిలేసి వెళ్తారు. అది అక్కడే ఉండి చెదలు పట్టి పాడవుతుందే తప్ప ఎవరూ దాన్ని ముట్టుకోరు. దొంగలు ఎవరి సొమ్మునైనా దోచుకున్నారని ఒక్క మాట కూడా ఆ రాజ్యంలో ఎప్పుడూ వినబడదు.

పంచశాఖ = ఐదు వేళ్లు కలిగిన చెయ్యి అని అర్థం. దొంగలు తమ చేతి నైపుణ్యంతో దోచుకోవడం అనే అర్థంలో కవి ఈ పదాన్ని వాడారు.

వస్తువు అక్కడే ఉండి చెదలు పడుతుంది అని చెప్పడం ద్వారా, ప్రజల నిస్వార్థ బుద్ధిని మరియు రాజుగారి శాసనం పట్ల ఉన్న భయభక్తులను కవి చక్కగా వివరించారు.

“దారిలో సొమ్ము పడి ఉన్నా ఎవరూ తీసుకోని కాలం” అనేది ఒక ఆదర్శ పరిపాలనకు నిదర్శనం. బృహధ్వజుడి పాలన అటువంటి రామరాజ్యాన్ని తలపిస్తోందని భావం.

ఈ పద్యంలో బృహధ్వజ మహారాజు పరిపాలనలోని న్యాయరక్షణ మరియు శాంతిభద్రతలను కవి చక్కగా వర్ణించారు.

158 – ఉ॥
భీరుల భీతి మాన్పి బృథివీ పతులిచ్చెడు బ్రాభృతంబులం
గారవమొప్ప గైకొన వికత్థనముల జెవి జేర్ప స్థైర్యసు
శ్రీరమణించు జిత్తమును చేకొని యుండి యతండు దండమున్
దారుచు దండ్య సంహతి కదండ్యుల దండన జేయడెప్పుడున్.

ప్రతిపదార్థం:

భీరుల భీతి మాన్పి =భయం కలవారి (పిరికివారి) భయాన్ని పోగొట్టి వారికి రక్షణ కల్పిస్తాడు,
బృథివీ పతులిచ్చెడు బ్రాభృతంబులన్ గారవమొప్ప గైకొన = ఇతర భూపాలకులు (రాజులు) గౌరవంతో సమర్పించే కానుకలను (కప్పములను) మర్యాదపూర్వకంగా స్వీకరిస్తాడు.
వికత్థనముల జెవి జేర్ప = అనవసరమైన ఆత్మస్తుతిని (తనను తాను పొగుడుకోవడం) లేదా ఇతరుల వ్యర్థపు మాటలను అస్సలు చెవిన పెట్టడు,
స్థైర్య సుశ్రీ రమణించు జిత్తమును చేకొని యుండి=
స్థిరమైన బుద్ధి, ధైర్యం అనే సంపదలతో ప్రకాశించే మనస్సును కలిగి ఉంటాడు,
అతండు దండమున్ దారుచు =అలాంటి ఉత్తమ గుణాలు కలిగిన ఆ రాజు, రాజదండాన్ని (అధికారాన్ని) ధరించి..
దండ్య సంహతి కదండ్యుల దండన జేయడెప్పుడున్ =శిక్షింపదగిన వారిని (తప్పు చేసిన వారిని) మాత్రమే శిక్షిస్తాడు కానీ, దండనకు అర్హులు కాని వారిని (నిరపరాధులను) ఎప్పుడూ శిక్షించడు.

తాత్పర్యము:

ఆ రాజు భయపడేవారికి అభయమిచ్చి వారి భయాన్ని పోగొడతాడు. ఇతర రాజులు మర్యాదతో ఇచ్చే కానుకలను గౌరవపూర్వకంగా స్వీకరిస్తాడు. తనను తాను పొగుడుకునే మాటలను (ఆత్మస్తుతిని) అస్సలు పట్టించుకోడు. స్థిరమైన బుద్ధి, ధైర్యం అనే సంపదలతో నిండిన మనస్సు గలవాడై, రాజదండాన్ని ధరించి కేవలం శిక్షార్హులను మాత్రమే శిక్షిస్తాడు కానీ, నిరపరాధులను ఎన్నడూ శిక్షించడు.

సరళ భావం:

ఒక ఉత్తమ పరిపాలకుడు ఎలా ఉంటాడో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ఆ రాజు ప్రజలకు రక్షణ కల్పిస్తాడు. పొరుగు రాజులు పంపే గౌరవ మర్యాదలను వినయంగా స్వీకరిస్తాడు. పొగడ్తలకు లొంగిపోని నిబ్బరమైన స్వభావం అతనిది. తన అధికారాన్ని కేవలం తప్పు చేసిన వారిని దండించడానికే వాడతాడు తప్ప, అమాయకులను ఎప్పుడూ ఇబ్బంది పెట్టడు.

రాజనీతి – దండనీతి:

రాజ్యాధికారం (దండము) చేతిలో ఉన్నప్పుడు పాలకులు నిరంకుశంగా మారే అవకాశం ఉంటుంది. కానీ ఇక్కడ ‘దండ్యులను’ (శిక్షకు అర్హులు) మాత్రమే శిక్షించడం, ‘అదండ్యులను’ (నిరపరాధులు) రక్షించడం అనే ధర్మాన్ని కవి నొక్కి చెప్పారు.

‘వికత్థనముల జెవి జేర్ప’ అంటే తన గురించి తాను గొప్పలు చెప్పుకోవడం లేదా ఇతరులు చేసే భజన మాటలను వినకపోవడం అనే మానసిక స్థైర్యం ఉన్న రాజు అని ఒక నాయకుడిగా ఉండవలసిన అతిముఖ్యమైన లక్షణం ‘నిబ్బరం’. పద ప్రయోగం చక్కగా చేసారు. ఇందులో ‘బ్రాభృతంబు’ (కానుక), ‘వికత్థనములు’ (వ్యర్థపు పొగడ్తలు/ఆత్మస్తుతి) వంటి పదాలు కాస్త కఠినంగా ఉన్నా ‘మర్యాదపూర్వక కానుకలు’, ‘వృధా పొగడ్తలు’ అని అర్థమవుతుంది.

ఈ పద్యం ‘ధర్మబద్ధమైన పాలన’ గురించి చెబుతున్నది. ఒక గొప్ప నాయకుడు లేదా రాజుకు ఉండవలసిన ముఖ్య లక్షణం విచక్షణ తప్పు చేసిన వారికి శిక్ష, తప్పు చేయని వారికి రక్షణ కల్పించడమే రాజధర్మం అని కవి ఇక్కడ స్పష్టం చేశారు.

159 – కం॥
మతను యశస్కరి గల్పక
లతను ప్రియంవదను శమలభిప్యంతి గుణో
న్నత స్వప్నదత్త నధిగత
క్షితిపతి యధూఢ్యఁ గాగఁ జేకొని యలెరెన్.

పదార్థాలు:

మతను యశస్కరి = కీర్తిని కలిగించేది,
కల్పక లతను = కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షం వంటిది,
ప్రియంవదను = ఇష్టమైన మాటలు మాట్లాడేది, (మధురభాషిణి).
శమలభిప్యంతి = ప్రశాంతతను, శాంతిని పొందినది,
గుణోన్నత = గొప్ప గుణములు కలిగినది,
స్వప్నదత్తన్ = స్వప్నదత్త అనే పేరుగల ఆమెను, (లేదా కలల ద్వారా ప్రాప్తించిన ఆమెను).
అధిగత క్షితిపతి = ఆ రాజు (బృహధ్వజుడు),
యధూఢ్య గాగ జేకొని = పెళ్లి చేసుకొని (భార్యగా స్వీకరించి),
అలెరెన్ = సుఖంతో జీవిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యం:

బృహధ్వజ మహారాజు సకల సద్గుణ సంపన్నురాలు, మధురంగా మాట్లాడేది, తన కీర్తిని పదింతలు చేసేది, మరియు ఆపదలో ఉన్నవారికి కల్పవృక్షంలా అండగా నిలిచే ‘స్వప్నదత్త’ అనే సుగుణవతిని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమెను అర్ధాంగిగా పొందడం వల్ల ఆ రాజు వైభవం మరింతగా పెరిగి, ఆయన ఎంతో పేరుపొందాడు.

సరళ భావానువాదం:

బృహధ్వజ మహారాజు గొప్ప గుణాలున్న ‘స్వప్నదత్త’ను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. ఆమె మాటలు ఎంతో భాగుంటాయి, ఆమె మనస్సు చాలా ప్రశాంతమైనది. కల్పవృక్షం లాంటి ఆమెను భార్యగా పొందిన తర్వాత, రాజుగారి కీర్తి ప్రతిష్ఠలు లోకమంతా వ్యాపించాయి. వారిద్దరి జోడి చూడముచ్చటగా ఉండి రాజ్యానికి ఎంతో శోభను తెచ్చింది. ఇందులో వాసవదత్త అని చదివినప్పుడు ప్రాచీన సంస్కృత నాటకకర్త భాసుడు రాసిన ‘స్వప్నవాసవదత్తం’ గుర్తుకు వస్తుంది..

ఆమెను కల్పవృక్షంతో పోల్చడం ద్వారా, ఆమె కేవలం రాజుగారి భార్య మాత్రమే కాదు, ప్రజలందరి కష్టాలు తీర్చే తల్లి వంటిది అని కవి పోల్చారు.

ప్రియంవద అనడం స్త్రీకి ఉండవలసిన గొప్ప ఆభరణం మధురమైన మాట. ఆమె మాటలు రాజుగారికి మాత్రమే కాక, రాజ్యమంతటికీ సాంత్వననిస్తాయని భావం.

ఈ పద్యం కావ్యం యొక్క కథా గమనంలో ఎంతో ముఖ్యమైనది. ఇప్పటివరకు బృహధ్వజ మహారాజు యొక్క పరాక్రమము, దానగుణము మరియు పరిపాలనా దక్షతను వర్ణించిన కవి, ఇప్పుడు ఆయన తన జీవిత భాగస్వామిని, ఆ రాజ్య లక్ష్మిని (భార్యను) ఎలా స్వీకరించాడో ఈ పద్యం ద్వారా తెలియజేస్తున్నారు. ఇక్కడ కవి ఆమె గుణగణాలను వర్ణిస్తూనే, ఆమె పేరును లేదా ఆమెలోని విశిష్టతను సూచించారు.

160 – కం॥
పతి సంప్రత్తా శేష
స్వతంత్రయగు స్వప్నదత్త భావుక సుగుణా
న్విత యున్న స సుషమాన్య ద
ధతి సుహన ముఖాబ్జ దివ్య ధర్మిణి యెన్నన్.

పదార్థాలు:

పతి సంప్రత్త అశేష స్వతంత్రయగు = భర్త (బృహధ్వజుడు) చేత ప్రసాదించబడిన సంపూర్ణమైన స్వేచ్ఛ కలది,
స్వప్నదత్త = స్వప్నదత్త అనే పేరుగల ఆ దేవి,
భావుక సుగుణాన్విత = పవిత్రమైన ఆలోచనలు, మంగళకరమైన సద్గుణములు కలిగినది.
ఉన్న సుషమాన్య దధతి = ఉన్నతమైన, సాటిలేని సౌందర్యమును కలది,
సుహన ముఖాబ్జ = మిక్కిలి మనోహరమైన పద్మము వంటి ముఖము కలిగినది.
దివ్య ధర్మిణి ఎన్నన్ = దివ్యమైన ధర్మమును ఆచరించే ఇల్లాలుగా కొనియాడబడుతున్నది.

తాత్పర్యం:

బృహధ్వజ మహారాజు తన భార్య అయిన స్వప్నదత్తకు రాజ్యంలోనూ, అంతఃపురంలోనూ సంపూర్ణమైన స్వేచ్ఛను ఇచ్చాడు. ఆమె కేవలం అందగత్తె మాత్రమే కాదు, అత్యంత పవిత్రమైన మనస్సు, గొప్ప గుణములు కలిగిన సాధ్వి. పద్మం వలె అందమైన ముఖము కలిగిన ఆమె, ధర్మాన్ని ఆచరించడంలో దివ్యమైన కీర్తిని పొంది, ఆ రాజ్యానికి ఒక దివ్య శక్తిలా వెలుగొందుతున్నది.

సరళ భావానువాదం:

బృహధ్వజుడి భార్య స్వప్నదత్తకు తన భర్త దగ్గర పూర్తి స్వేచ్ఛ ఉన్నది. ఆమె చాలా అందమైనది మరియు మంచి గుణాలు ఉన్నది. పద్మం లాంటి ముఖం గల ఆమె, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ అందరి చేత దివ్యమైన ఇల్లాలుగా పొగడబడుతున్నది.

అశేష స్వతంత్రత అనే పదం వాడడం ఆ కాలంలోనే ఒక మహిళకు, ముఖ్యంగా రాణికి రాజు సంపూర్ణ స్వేచ్ఛను ఇచ్చాడని చెప్పడం ద్వారా, వారి మధ్య ఉన్న నమ్మకాన్ని మరియు స్వప్నదత్త యొక్క విజ్ఞతను ఇక్కడ అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు.

ముఖాబ్జము: ముఖము + అబ్జము (నీటిలో పుట్టినది/పద్మము). ఆమె ముఖం ఎల్లప్పుడూ పద్మంలా వికసించి, ప్రసన్నంగా ఉంటుందని భావం.

దివ్య ధర్మిణి: ఆమె కేవలం గృహిణి మాత్రమే కాదు, రాజధర్మంలోనూ, దైవచింతనలోనూ దివ్యమైన పాత్రను పోషిస్తున్నదని దీని అర్థం.

ఈ పద్యం బృహధ్వజ మహారాజు భార్య అయిన స్వప్నదత్త యొక్క గొప్పదనాన్ని, ఆమెకు రాజుగారు ఇచ్చిన స్వేచ్ఛను మరియు ఆమె దివ్యమైన వ్యక్తిత్వాన్ని వర్ణిస్తున్నది.

(సశేషం)

Exit mobile version