సౌదామినీ పరిణయము – ప్రబంధం – భావానువాదం-2

[ఒద్దిరాజు సోదరులు రచించిన ‘సౌదామినీ పరిణయం’ అనే ప్రబంధానికి భావానువాదం అందిస్తున్నారు శ్రీమతి రంగరాజు పద్మజ.]

~

సౌదామినీ పరిణయము భాగం 1

శార్దూలం 1:
శ్రీరాధా మృదులాధరోదిత సుధాశ్రీ లబ్ధ మాధుర్య వా
గ్వారున్ గోపనితంబినీ కనదురఃకస్తూరి చర్చాదయా
సారప్రాప్త జగద్విమోహన ఘనశ్యామాంగు, నందవ్రజా
గార స్తేయపయః ప్రవర్ధిత బలఖ్యాతున్ హరిన్ గొల్చెదన్.

పదాల అర్థం:

శ్రీరాధా మృదులాధరోధిత సుధాశ్రీ లబ్ధ మాధుర్య వాగ్వారున్ = రాధాదేవి మృదుల హృదయామృతంలోని పెదవులు నుండి మాధుర్యాన్ని పొందిన వాక్కుల సముద్రమైన వాడు;

గోప నితంబినీ కనదురః కస్తూరి చర్చాదయా సారప్రాప్త= గోపికల వక్షస్థలాల కస్తూరి అంటుకోవడం వల్ల మరింత సుగంధభరితుడైన వాడు;

జగద్విమోహన ఘన శ్యామాంగున్= జగత్తును మోహింపజేసే నీలి మేఘం శ్యామస్వరూపుడు;

నందవ్రజాగార స్తేయ పయః ప్రవర్ధిత బలఖ్యాతున్= నందగోపుని ఇంటిలో పాల దొంగతనంతో ప్రసిద్ధి పొందిన బాలుడైన హరిన్ గొల్చెదన్= అట్టి హరిని స్తుతించుదును.

తాత్పర్యం:

రాధా మాధుర్యానుభవంతో నిండిన వాక్సామర్థ్యముగల, గోపికల ప్రేమస్పర్శతో సుగంధితుడైన, జగత్తును మోహింపజేసే నీలమేఘశ్యాముడు, నందగోప గృహంలో బాల్యలీలలతో ప్రసిద్ధుడైన శ్రీకృష్ణుని స్తుతించుచున్నానని కవి ప్రకటిస్తున్నాడు.

సాహిత్య విశ్లేషణ:

రససమ్మేళనం, మాధుర్యభక్తి,శృంగారరసం, బాలలీలామాధుర్యం ఇవన్నీ కలగలిపారు.

చిత్రణ వైశిష్ట్యం:

“మృదులాస్థి సుధాశ్రీ” – రూపక సౌందర్యం

“వాగ్వారున్” – వాక్కును సముద్రముతో పోల్చిన రూపకం

“పయః స్తేయ” – బాలకృష్ణుని లీలను సున్నితంగా తెలిపారు.

భావపరమైన ప్రత్యేకత ఏమిటంటే?

విశిష్టాద్వైత సంప్రదాయంలో భగవంతుడు సౌలభ్యమూర్తి – ఇక్కడ పెద్ద నాయన ఆ సౌలభ్యాన్ని బాలకృష్ణ రూపంలో చూపించారు. ఆయన విశిష్టాద్వైత అనుయాయి అయినా, ఆయన కృష్ణుని రాధామాధుర్యరూపంలో వర్ణించడం – భక్తి విశాలత్వం. పరబ్రహ్మ సౌలభ్యం (పాలు దొంగిలించే బాలుడు) అంతేకాదు పరమసౌందర్యం (జగద్విమోహనుడు).. ఈ రెండు పరస్పర విరుద్ధ గుణాల సమన్వయం. ఇలా రాయడం ఆయనకే చెల్లునేమో?

నా మనసు ఎలా స్పందించిందంటే..?

ఈ మంగళపద్యాన్ని చదివిన ప్రతిసారి నాకు కృష్ణుని రెండు రూపాలు కనిపిస్తాయి –

ఒకటి జగద్విమోహన ఘనశ్యాముడు; మరొకటి నందవ్రజాగారంలో పాలదొంగతనం చేసే బాలుడు. పెద్దనాయన చూపిన ఈ సౌలభ్యం నాకు ప్రత్యేకంగా హృదయస్పర్శగా అనిపిస్తుంది. పరబ్రహ్మ అయిన వాడు కూడా ప్రేమలో మునిగితే బాలుడవుతాడుకదా! అని.. అది భక్తి యొక్క మహిమ. రాధామాధుర్యాన్ని వాక్సముద్రలో కలిపి కవి తన రచనకు శ్రీకారం చుట్టిన తీరు, ఈ ప్రబంధం అంతా మాధుర్యరసంతో నిండబోతోందనే మనస్సాక్షి చెప్తున్నది.

శార్దూలం 2:
పర్యాసేచక స్వనేత్ర విభవత్వ శ్రీ వశీభూతని
ర్వార్యాత్మీయ మతి ప్రపంచుడగు భర్తన్ భ్రూకుటీ బోధితాం
తర్యేచ్ఛాత్మక లోకసర్జన లయ త్రాణిక్రియా నైష్ఠిక
స్థైర్యుంజేసెడు దేవదేవ మహిషిన్ ధ్యానింతు శ్రీమానినిన్.

వివరణ:

పర్యాసేచక స్వనేత్ర విభవత్వ శ్రీ వశీభూతని= తన కటాక్ష సౌభాగ్యంతోనే భర్తను సైతం వశపరచిన శ్రీదేవి,

నిర్వార్య ఆత్మీయ మతి ప్రపంచుడగు భర్తన్= సర్వలోకాధిపతియైన భర్తను సైతం సౌమ్యతతో ఆకర్షించునది,

భ్రూకుటీ బోధిత అంతర్యేచ్ఛాత్మక లోకసర్జన లయ త్రాణిక్రియా= కేవలం భ్రూకుటి సంకేతంతోనే సృష్టి–స్థితి–లయక్రియలకు సంకేతం ఇచ్చునది,

నైష్ఠిక స్థైర్యుం జేసెడు దేవదేవ మహిషిన్= ఆ దేవదేవుని సహచరిగా స్థిరంగా నిలిచిన మహిషి

ధ్యానింతు శ్రీమానినిన్= అట్టి శ్రీదేవిని ధ్యానించుదును.

తాత్పర్యం:

తన కటాక్ష కృపతోనే భర్త అయిన పరమేశ్వరుని వశపరచి, ఆయన సృష్టి–స్థితి–లయ కర్తవ్యాలకు అంతర్యామిగా నిలిచి, దేవదేవుని సహచరిగా నిత్యస్థిరంగా విరాజిల్లే శ్రీమహాలక్ష్మీదేవిని కవి ధ్యానిస్తున్నాడు.

ఇందులో తాత్త్విక నేపథ్యం (విశిష్టాద్వైత సంబంధం) తో ముడిపడి ఉంది.

ఇది చాలా ముఖ్యమైనది.

విశిష్టాద్వైతంలో: శ్రీదేవి “పురుషకార భూత”

భక్తుని తరఫున భగవంతుని కటాక్షాన్ని సాధించేది

శరణాగతిలో మధ్యస్థంగా ఉండి అటు భగవంతునికీ-ఇటు భక్తునికీ మధ్యస్తంగా ఉంటుంది.

ఇక్కడ కవి “భ్రూకుటీ బోధిత లోకసర్జన లయ త్రాణిక్రియా” అని చెప్పడంలో కేవలం శ్రీదేవి అలంకార పాత్ర కాదు,సృష్టి వ్యవస్థలో సజీవ భాగస్వామి.. అని చెప్తున్నారు.

సాహిత్య వైశిష్ట్యం లో ఎలా చెప్పవచ్చంటే?

“భ్రూకుటీ బోధిత” – ఒక చిన్న సంకేతంతోనే విశ్వక్రియలు ప్రారంభమవుతాయనే చిత్రణ

“పర్యాసేచక స్వనేత్ర విభవత్వ” – కటాక్ష మహిమను రూపకంగా చెప్పిన తీరు గంభీరమైన సంధిసమాస నిర్మాణంతో కవి పాండిత్యం స్పష్టమవుతుంది.

ఈ పద్యం చదివినప్పుడు నాకు ఒక ప్రత్యేకమైన భావన కలుగుతుంది.

శ్రీదేవి ఇక్కడ కేవలం సహచరిగా కాకుండా, సృష్టి వ్యవస్థలో అంతర్భాగంగా చిత్రింపబడింది.

భ్రూకుటి సంకేతంతో లోకాల నియంత్రణ –

అది శక్తి యొక్క సౌమ్యత. భర్తను వశపరచడం అనేది ఇక్కడ అధికారం కాదు,‌ ప్రేమ మరియు అనుగ్రహ ప్రభావం. ఈ చిత్రణ విశిష్టాద్వైత తాత్త్విక గాంభీర్యాన్ని సౌందర్యభరితంగా వ్యక్తం చేస్తుంది.

కందం 3:
పరభీకరముల నతజన
దురితాపహముల ముకుంద దోర్ని చయ లస
ద్వర శంఖచక్రనందక
శరాసనగదల సభక్తి సన్నుతిఁ జేతున్.

వివరణ:

పరభీకరముల= శత్రువులకు భయంకరమైనవి

నతజన దురితాపహముల=శరణాగతుల పాపాలను తొలగించేవి

ముకుంద దోర్నిచయ లసద్వర= ముకుందుని భుజములపై ప్రకాశించేవి

శంఖ, చక్ర, నందక, శరాసన, గదలు= పాంచజన్యం, సుదర్శనం, నందక ఖడ్గం, శార్ఙ్గ ధనుస్సు, కౌమోదకి గదలు

సభక్తి సన్నుతి జేతున్= భక్తితో స్తుతించుచున్నాను.

తాత్పర్యం:

శత్రువులకు భయంకరమై, శరణాగతుల పాపాలను తొలగించేటివై, ముకుందుని భుజములపై ప్రకాశించే శంఖ, చక్ర, నందక, ధనుస్సు, గదలను భక్తితో స్తుతించుచున్నానని.. కవి అంటున్నారు.

ఈ పద్యంలో తాత్త్విక విశ్లేషణలో చెప్పాలంటే..

ఇది కేవలం ఆయుధ స్తుతి కాదు. విశిష్టాద్వైత దృష్టిలో:చక్రం ధర్మరక్షణ కోసమనీ,శంఖం- జ్ఞానప్రచారం చేస్తుందనీ,గద – అధర్మ నాశనం చేస్తుందనీ, నందక – అజ్ఞాన విచ్ఛేదనం చేస్తుందనీ, శార్ఙ్గం- క్షత్రశక్తి కి ప్రతీకగా రాసారు.

ఇక్కడ ఒక అందమైన ద్వంద్వభావం ఉంది:

“పరభీకరముల” – శత్రువులకు భయం

“నతజన దురితాపహముల” – భక్తులకు రక్షణ

అదే పరమాత్మ స్వరూపం –

దుష్టులకు భయంకరం, శిష్టులకు శరణ్యం.

సాహిత్య వైశిష్ట్యం ఎలా ఉందంటే?

ఆయుధాల వరుస చిత్రణ, శబ్దగంభీరత,

సమాసనిర్మాణంలో దృఢత్వం,

“దోర్నిచయ లసద్వర”, భుజాలపై మెరుస్తున్న ఆయుధాల దృశ్యరూపంగా కనపడుతున్నది.

ఈ పద్యం చదువుతుంటే నాకు భగవంతుని రెండు రూపాలు స్పష్టమవుతాయి..

మాధుర్యమూర్తి కృష్ణుడు, మరియు ధర్మరక్షకుడైన ఆయుధధారి నారాయణుడు. ఆయుధాలు ఇక్కడ హింసా చిహ్నాలు కావు;అవి రక్షణ చిహ్నాలు. శరణాగతుని కోసం ఆయుధం కూడా కరుణామూర్తి అవుతుంది — అది విశిష్టాద్వైత భావ సౌందర్యం.

శార్దూలం 4:
శ్రీ శ్రీ శీయ దురోదర ప్రకృత హార్దీభూతనై యుధ్య లీ
లాఽ శ్రాంతాఽఽ లపనీయ మంజుల మిధో వ్యాహార పాలిం, దదీ
య శ్రీమద్గురు భావబంధమునునేకాధ్వ క్రియంగాంచ స్వ
చ్ఛ శ్రద్ధన్ వినఁజాలుఁ దిట్టఁ గొలుతున్ జక్షు శ్రవోౕౕఽధీశ్వరున్.

ఈ పద్యంలో భాషా శైలీ గాంభీర్యం, సంస్కృతస్ఫూర్తి, భక్తి రసపూర్ణత – అందమైన కలనేతవలె ఉందీ వర్ణన.

పదచ్ఛేదార్థం (చిన్న వివరణ)*

శ్రీ శ్రీశీయ = పరమ పవిత్రుడైన శ్రీమహాగురువుకు

దురోదర ప్రకృత హార్దీభూతనై=దురహంకార స్వభావమును హృదయంలో కలిగిన నేను

యుధ్యలీలా శ్రాంతా=జీవన సమర క్రీడలో అలసిపోయి

అలపనీయ మంజుల మిధో వ్యాహార పాలిం దదీ= ఆయన మధుర ఉపదేశ వాక్యాలను శ్రద్ధగా ఆలకించి,

శ్రీమద్గురు భావబంధమును = శ్రీగురువుతో ఏర్పడిన ఆధ్యాత్మిక బంధాన్ని,

నేకాధ్వ క్రియంగాంచ = అనేక మార్గాలలో ఆచరిస్తూ,

స్వచ్చ శ్రద్ధన్ వినజాలు దిట్ట గొలుతున్ =నిర్మలమైన శ్రద్ధతో గ్రహించి స్థిరపరచుకొని

జక్షు శ్రవో ధీశ్వరున్ = నేత్ర, శ్రవణ, ధీశక్తుల అధిపతియైన గురువును స్తుతించుచున్నాను.

భావార్థం:

జీవిత సమరంలో అహంకార స్వభావంతో అలసిపోయిన నేను, శ్రీమహాగురువు వారి మధుర ఉపదేశాలను శ్రద్ధగా ఆలకించి, ఆయనతో ఏర్పడిన ఆత్మీయ గురుభావ బంధాన్ని అనేక మార్గాలలో ఆచరించి, నిర్మలమైన శ్రద్ధతో దృఢపరచుకొని, మన ఇంద్రియాలకు, బుద్ధికి నాయకుడైన ఆ గురుదేవుని స్తుతిస్తున్నాను.

నాకని పించిన భావమేమంటే???

ఈ శ్లోకంలో మూడు స్థాయిలు కనిపిస్తున్నాయి:

జీవిత సమరం – “యుధ్యలీలా శ్రాంతా” అనే పదబంధం జీవన పోరాటాన్ని ఆటలా కనిపించి ఇది గీతా భావాన్ని స్మరింపజేస్తుంది.

గురూపదేశ ప్రభావం – “మంజుల మిధో వ్యాహార” అంటే మధురమైన వాక్యాలు. గురువుగారి మాటలు మనసును మృదువుగా మార్చే ఔషధం.

శ్రద్ధ – ఆచరణ – స్థిరత్వం అనే సాధన త్రయం.

పెద్ద నాయన భావించిన గురు తత్త్వం జ్ఞానప్రదాత, ఇంద్రియ నియంత్రకుడు, బుద్ధి నాయకుడు అనే రూపంలో మనకు తెలుస్తున్నది.

ఉత్పలమాల 5:
మున్ను గజేంద్ర రక్షణకు బోవు తఱింద్వర నన్నుఁ జీరడా
పన్న శరణ్యుడార్తుల రవంబెపు డేదెసనుండి వచ్చునో
సన్నిధి వేచి యుండిన వశంబగు సేవ యొనర్ప నంచు న
త్యున్నత భక్తిఁ గేల్మొగిచి యొద్దవసించు ఖగేశుఁ గొల్చెదన్.

వివరణ:

మున్ను గజేంద్ర రక్షణకు బోవు =పూర్వం గజేంద్రుని రక్షించుటకు పరుగెత్తినవాడా!

తఱింద్వర నన్ను జీరడా పన్న శరణ్యుడా =వేగంగా వచ్చి నన్ను కూడా రక్షించు శరణాగత రక్షకుడా!

ఆర్తుల రవంబెపుడే దెసనుండి వచ్చునో =ఆర్తుల పిలుపు ఎక్కడి నుంచైనా వినగానే

సన్నిధి వేచి యుండిన వశంబగు సేవ యొనర్ప =సిద్ధంగా ఉండి సేవ చేయువాడా

త్యున్నత భక్తి గేల్మొగిచి యొద్దవసించు ఖగేశు గొల్చెదన్ = అట్టి నీ సమీపంలో ఉన్న పరమభక్కుడైన గరుత్మంతుని మహిమను స్తుతించుదును

తాత్పర్యం:

గజేంద్రుని పిలుపు వినగానే దౌడు తీసినవాడు! ఆర్తుల పిలుపు ఎక్కడి నుంచైనా వినగానే వెంటనే నీ చేరువవయ్యే వాడు! నీ సన్నిధిలో ఉండి సేవచేసే పరమ భక్తుడైన గరుత్మంతుని గొప్పదనాన్ని నేను స్తుతిస్తాను.

ఇందులో భావ గాంభీర్యం చాలా చక్కగా ఉంది.

ఇక్కడ రెండు స్థాయిలు ఉన్నాయి.

ఒకటేమో భగవంతుని సౌలభ్యం.. మరొకటి ఆర్తుని పిలుపు ఆలస్యం చేయని సేవకుడు.

ఇది ప్రత్యక్షంగా భాగవత పురాణంలోని గజేంద్ర మోక్ష ఘట్టాన్ని స్మరింపజేస్తుంది.

ఇది భక్తుడైన సేవకుని మహిమ. కవి కేవలం దేవుడినే కాదు, ఆయన సమీపంలో సేవచేసే భక్తులను స్తుతించాలనుకుంటున్నాడు.

ఇది విశిష్టాద్వైత సంప్రదాయంలోని “భాగవత సేవా కైంకర్యము.”

సాహిత్య విశ్లేషణలో చెప్పాలంటే..

“మున్ను గజేంద్ర రక్షణకు బోవు” – ఒకే వాక్యంలో వేగం, ఆవేశం

“ఆర్తుల రవం” – ధ్వన్యనుకరణాత్మక భావం

భక్తి యొక్క వినయపూర్వక స్వరం వినపడుతున్నది.

ఈ పద్యం చదివినప్పుడు నాకు గజేంద్రుని అరుపు వినిపించినట్టే అనిపిస్తుంది. దేవుడు దూరంలో ఉండే పరమాత్మ కాదనీ..

ఆర్తుని పిలుపు వినగానే పరుగెత్తే స్నేహితుడనీ..

ఇంకా ఒక సున్నితమైన విషయంఏమిటంటే గరుడుడు అనుకుంటాడట! ఎప్పుడు ఏమూలనుండి భక్తుడు తనకు ఆపద కలిగింది రమ్మని పిలూస్తాడో? భగవంతుడు ఆగడుకదా! ఆయన బయలదేరేందుకు తాను ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడట.. అటువంటి సేవాపరాయణుడైన గరత్మంతుని వేడుతూ..

చివరికి భక్తుల సేవను స్తుతించాలనుకుంటున్నారు.

అది వారి వినయం. అది సంప్రదాయ భక్తి యొక్క శిఖరం.

మత్తేభము 6:
తన కృత్యంబు నహర్నిశంబుఁ దగఁ దత్త త్సూచకంబౌ రమే
శుని కన్సన్ననల నేర్వకన్ మునుప నిస్తుల్య ప్రభన్ వేత్ర చా
లన మాత్రక్రియ వానుడిన్ విని లీలన్ లోకముం దిద్ది జీ
వనజాతాక్షుని మన్ననం బడయ విశ్వక్సేను సేవించెదన్.

వివరణ:

అహర్నిశంబు = పగలు రాత్రి నిరంతరం,

రమేశుని సూచకంబౌ = శ్రీమన్నారాయణుని ఆజ్ఞను పాటించే వాడు,

నిస్తుల్య ప్రభన్ = సాటిలేని మహిమగలవాడు,

వేత్రచాలన మాత్రక్రియ = కేవలం తన దండం (వేత్రం) కదిలించడమే కార్యసిద్ధి,

లోకమున్ దిద్ది = లోకాన్ని సరిచేసి, నిర్వహించి,

జీవనజాతాక్షుని మన్ననం బడయ = సమస్త జీవులకు రక్షకుడైన విష్ణువు అనుగ్రహం పొందినవాడు.

భావసారాంశం:

పగలు రాత్రి విరామం లేకుండా తన విధులను నిర్వర్తిస్తూ, శ్రీమన్నారాయణుని ఆజ్ఞలను అమలు చేస్తూ,సాటిలేని ప్రభావంతో కేవలం తన వేత్రాన్ని కదిలించడమే చాలు.. లోక వ్యవస్థను సక్రమంగా నడిపించగల శక్తిగల ఆ విశ్వక్సేనుడిని నేను సేవిస్తాను.

ఇది విష్ణువు సేనాధిపతి అయిన విశ్వక్సేనుని స్తుతిస్తూ రాసిన ప్రార్థనా శ్లోకరూప పద్యం. ఆలయాల్లో ఆర్చకులు పూజ ప్రారంభానికి ముందు విశ్వక్సేనారాధన చేయడం కూడా ఈ భావానికే సంకేతం – ఆయన అనుమతి లేకుండా కార్యసిద్ధి జరగదనే విశ్వాసం భక్తులకు ఉంటుంది.

ఉత్పలమాల 7:
శ్రీపతి హార్దకానుమతి చేఁ బృతనాపతి యంశఁ గారికిన్
శ్రీపురి దీప్తిమై యవతరించి మృదూక్తులతో సహస్ర
శాఖోపనిషత్సమాగమ సముద్ద్రమిడశ్రుతి ముక్తి సాధక వ్యాపృతికై
రచించిన శఠారినిఁ గేసరభూషు గొల్చెదన్

వివరణ:

“శ్రీపతి హార్ద కానుమతిచే బృతనాపతి యంశ గారికిన్” = శ్రీపతి = శ్రీదేవి పతి; అంటే మహావిష్ణువు

హార్ద = హృదయానికి సంబంధించిన

కానుమతిచే = అనుమతిచే

బృతనాపతి =బ్రహ్మ లేదా బ్రహ్మాంశ సంబంధి అంశ గారికిన్ = అవతారాంశముగా ఉన్నవారికి

“శ్రీపతి హృదయానుగ్రహం, అనుమతితో బ్రహ్మాంశము గల వారికి..”

అంటే – విష్ణుమూర్తి అనుగ్రహంతో, బ్రహ్మాంశముతో

ఇది నమ్మాళ్వార్ ను వర్ణించే స్తుతి. ఆయన రచించిన తిరువాయ్మొళి ఉపనిషత్తుల సారమైన ద్రావిడ వేదమని సూచన స్పష్టం చేసి చెప్తున్నారు కవి.

సీసం 8:

బహులార్ధ గౌరవోద్భాసిత పేశల
సమవాయ మహిత భాష్య ప్రమాతఁ
జార్వాక జైన పాషండ మాయావాది
తాధాగతాది మత ప్రజేతఁ
దతముముక్ష్యభిమతార్ధ ప్రదాన నిధాన
మహిత నారాయణ మనువిదాతఁ
మూర్ధాంఘ్రి సంబంధ పూర్వ పశ్చాద్గురు
సంఘార్ధ భూత మోక్ష ప్రణేతఁ

తే॥గీ॥
గటు ఫలాత్యంత సంసార గహన తర్తు
కామ సమవాయ సులభమార్గాయ మాన
విమలతర విశిష్టాద్వైత సమయ ధర్మ
సముదయోన్నేత యతినేత సన్నుతింతు.

వివరణ:

భాష్య ప్రమాత = భాష్య ప్రమాణ లేదా భాష్య ప్రణేత;

తాధాగతాది = తథాగతాది (బౌద్ధ సూచనలో శుద్ధరూపం)

మత ప్రజేత = మతప్రజేత్రు (విజేత)

తతముముక్ష్యు = మౌక్షమిచ్చేవాడు

మనువిదాత = మనువిదాతృ (సృష్టికర్త భావం

భావసారాంశం:

ఈ పద్యం స్పష్టంగా రామానుజాచార్య ఘనతనును తెలుపుతున్నది. వివిధ మత సిద్ధాంతాలను ఖండించినవాడు; ముముక్షువులకు మోక్షమార్గాన్ని ప్రసాదించినవాడు; విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించినవాడు; ఆచార్య పరంపరలో గురుసంఘానికి కేంద్రభూతుడు; “విమలతర విశిష్టాద్వైత సమయధర్మ సముదయోన్నేత” అన్న భాగం ప్రత్యేకంగా ఆయన తత్త్వప్రతిష్ఠను తెలుపుతున్నది.

కందం 9:
వరవర ముని, కరుణాఖని,
దురితనగాశని, రమావధూనాథ పర
త్వర సప్రతిపాదక వి
స్ఫుర దురుసూక్తి ధని పాదముల
సేవింతున్।

భావవివరణ:

వరవర ముని = భక్తులకు, శిష్యులకు జ్ఞానం, శాంతి, దిక్సూచన కౌశలాన్ని ఇచ్చే ముని.

కరుణాఖని = దయ, కరుణా సమృద్ధిగా తన గుణాల ద్వారా మార్గదర్శకుడు.

దురితనగాశని = పాప, మాయ, బంధనాల నుండి భక్తులను విముక్తి చేయించే శక్తివంతుడు.

రమావధూనాథ పరత్వర = రమావధూనాథుని పరంపరలో ప్రసిద్ధి చెందిన, గౌరవనీయత కలిగిన ముని.

సప్రతిపాదక = స్పష్టమైన విధానం, సద్గురుపరంపరలో స్థిరమైన నియమాన్ని సూచించడం.

విస్ఫుర దురుసూక్తిధని పాదములు=ముని పాదాలు (సమస్త మార్గదర్శకులు), పూర్వ=గురుపరంపరలోని జ్ఞానం, సద్గుణం, సద్బంధాల కోసం వెలిగిన శక్తివంతమైన సాధనాధనముగా ప్రసిద్ధం.

సేవింతున్ = భక్తి, గౌరవం, ఆచరణలోని నిబద్ధతను సూచిస్తుంది.

నా అభిప్రాయంలోసంక్షిప్త భావం:

“వరవర ముని తన కరుణ, జ్ఞాన, మార్గదర్శక గుణాల ద్వారా భక్తులను దురితాల నుండి రక్షిస్తూ, పూర్వ–పరంపరలో స్థిరమైన ధర్మాన్ని నిరూపిస్తాడు. ఆయన పాదాలను సేవించడం ద్వారా మనం జ్ఞానం ఉంది, శాంతి, మరియు మోక్ష సాధనలో నిమగ్నమవుతాము.”

ఇది ముని స్తుతి కాబట్టి, భగవంతుని గౌరవం–శక్తి–దివ్యత కన్నా ముని శ్రద్ధ–విధి–పూర్వపరంపరపై ఆధారపడి ఉంది.

అందుకని పెద్దనాయన గారు ఆ శ్రద్ధ- విధివిధానం ఈ ప్రబంధ రచనలో తనకు ఇవ్వమని వేడుకున్నారు.

తే॥10
పంచసంస్కార విధుల సాయించి మంత్ర
రాజము నెఱుంగఁ దెల్పిన రాఘవార్యు
లలిత మంత్రార్ధ మొసగిన లక్ష్మణార్యుఁ
గోమఠాన్వవాయుల భక్తిగొలుతు మదిని.

ఇది కేవలం పేర్లు జాబితా కాదు. ..సంప్రదాయ స్రవంతి.

పద్యార్థం:

“పంచసంస్కార విధుల సాయించి” = శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయంలోని పంచసంస్కారాలు (తాప, పుండ్ర, నామ, మంత్ర, యాగ) అనుసరింపజేసి..

“మంత్రరాజము నెఱుంగ దెల్పిన రాఘవార్యులు” = అష్టాక్షరి వంటి మంత్రరాజ రహస్యాన్ని, దాని మంత్రార్థాన్ని బోధించిన రాఘవాచార్యులు..

“లలిత మంత్రార్థ మొసగిన లక్ష్మణార్యులు” = ఆ మంత్రాల సూత్రార్థాన్ని సులభంగా, మాధుర్యంగా వివరించిన లక్ష్మణాచార్యులు..

“గోమఠాన్వవాయుల భక్తి గొలుతు మదిని”= గోమఠ వంశీయ ఆచార్యుల పట్ల భక్తి భావంతో నా మనస్సు నిండియున్నదని పెద్ద నాయన తమ ఆచార్యులకు నమస్కరించి రచనలో ముందుకు పోతున్నారు.

సారాంశం:

ఆచార్యుల అనుగ్రహం వల్లే తాను ఈ కర్తవ్యాన్ని చేయగలుగుతున్నానని వినయపూర్వకంగా స్మరిస్తున్నారు.

తాత్పర్యం:

ఇక్కడ భావం మూడు విధాలుగా స్పురిస్తున్నాయి:

ఆచార్య అనుగ్రహ మూలకత్వం –

తన రచన స్వతంత్ర ప్రతిభ ఫలితం కాదని, గురుకృప ఫలమని స్పష్టం చేస్తున్నారు.

సంప్రదాయ పరంపరా బలం.. ఈ పద్యంలో వ్యక్తిగత భక్తి కాదు, ఒక పద్ధతి, ఒక వ్యవస్థ, ఒక ఆధ్యాత్మిక వారసత్వం. వినయ నాదం వలె “నేను” అనే గర్వమసలే లేదు; “వారి వల్ల” అనే కృతజ్ఞతా భావం ఉంది.

శైలీ కోణం:

సంస్కృత సమ్మిళిత పదసంపద: “పంచసంస్కార”, “మంత్రరాజ”, “లలిత మంత్రార్థ” – ఇవి సంప్రదాయ భాషా గాంభీర్యం చూపిస్తున్నాయి.

సంక్షిప్తతలో సాంద్రత – ఒకే పద్యంలో ఆచార్యుల కర్తవ్యాన్ని, బోధనను, అనుభూతిని కూర్చేశారు.

భక్తి + వ్యవస్థాత్మకత – భావోద్రేకం మాత్రమే కాదు; ఆచరణ పద్ధతి కూడా ఉంది. ఆధునిక దృష్టిలో చెప్పాలంటే.. ఇప్పటి తరపు పాఠకుడికి “పంచసంస్కారం” అనగానే అదేదో అని అనిపించవచ్చు. “ఇది కేవలం మతాచారం కాదు; ఒక వ్యక్తిని ఆధ్యాత్మికంగా పునర్జన్మ పొందే ప్రక్రియ.” అనే భావం మా వంశంలో ఉంది.

(సశేషం)