[శ్రీ వేటూరి సుందరరామ్మూర్తి గారు రచించిన అద్భుతమైన పాటల నుంచి కొన్ని మధుర గీతాలను ఎంచుకుని వాటిని విశ్లేషణని అందిస్తున్నారు డా. మాధురి ఇంగువ గారు.]
బాబాయ్ అబ్బాయ్ (1985):
- దర్శకత్వం: జంధ్యాల
- సంగీతం: చక్రవర్తి,
- సాహిత్యం: వేటూరి,
- గానం: ఎస్.పి. బాలు – ఎస్. జానకి
1. తెలుసా.. నీకు తెలుసా
సాహిత్యం:
పల్లవి:
ఆమె:
తెలుసా.. నీకు తెలుసా
ప్రేమంటే ఒకే మనిషి నివసించే భువనమని
ఒకే మురళి పలికే.. గోకులమని
ఒకే కెరటం ఉప్పొంగే.. యమున అని
అదే అదే.. నా జీవమని గానమని
మౌనమని.. ॥తెలుసా॥
చరణం 1:
ఆమె:
శీత గాలి వీచినప్పుడు లేత ఎండలా
అతడు:
ఎండ కన్ను సోకినప్పుడు మంచు కొండలా
ఆమె:
ఆదుకునే వెచ్చని మమత..
అతడు:
ఆవిరయే చల్లని ఎడద
ఆమె:
ఒకటే శ్రుతి..
అతడు:
ఒకటే లయ..
ఆమె:
ఒకటే స్వరమూ..
అతడు:
ఉన్న రాగమొకటే.. అదే.. అదే.. అనురాగమని..
ఆమె:
మౌన యోగమని
అతడు:
ప్రేమ దీపమని.. ॥తెలుసా॥
చరణం 2:
ఆమె:
శరత్కాల నదులలోని తేట నీటిలా
అతడు:
పుష్యమాస సుమదళాల తేనె వాకలా
ఆమె:
సుప్రసన్న సుందర కవిత
అతడు:
సుప్రభాత మరందగుళిక
ఆమె:
ఒక పార్వతి..
అతడు:
ఒక శ్రీసతి..
ఆమె:
ఒక సరస్వతి..
గుడిలో పూజారి:
“సర్వ మంగళ మాంగళ్యే శివే సర్వార్థ సార్థకే
శరణ్యే త్రయంబకే దేవి నారాయణీ నమోస్తుతే”
ఆమె:
ఉన్న మంత్రమొకటే..
అతడు:
అదే.. అదే.. మమకారము
ఆమె:
సృష్టి కారణం..
అతడు:
బ్రహ్మకు జననం.. ॥తెలుసా॥
~
ఉపోద్ఘాతం:
ప్రేమగీతాలు ఎన్నో రకాలుగా ఉంటాయి. ప్రేమికుల మధ్య ఆకర్షణను చెప్పేవి కొన్ని. విరహాన్ని చెప్పేవి కొన్ని. కలయికను వర్ణించేవి మరికొన్ని. శృంగారాన్ని చెప్పేవి కొన్ని. కానీ “ప్రేమంటే ఇద్దరు మనుషులు ఒకరినొకరు ప్రేమించుకోవడం మాత్రమే కాదు; ఇద్దరిలోనూ ఒకే భావం, ఒకే స్పందన, ఒకే జీవనలయం ఏర్పడటం” అని చెప్పే గీతాలు అరుదు. ముఖ్యంగా రాధాకృష్ణుల తత్వాన్ని గ్రహించి ఆ అలౌకికమైన అద్వైత ప్రణయాన్ని గురించి చెప్పే పాటలు చాలా అరుదు.
“తెలుసా.. నీకు తెలుసా” అలాంటి గీతం. ఈ పాటను ఒక “అద్వైత ప్రేమ గీతం” అని పిలవడం చాలా సముచితం. ఎందుకంటే వేటూరి గారు ఇక్కడ ప్రేమికులిద్దరినీ రెండు స్వతంత్ర వ్యక్తులుగా చూపిస్తూ మొదలుపెట్టి, క్రమంగా వాళ్ళ మధ్య ఉన్న భేదాలను తొలగిస్తూ వెళ్తారు. మొదట ఒకే భువనం, తర్వాత ఒకే మురళి, ఒకే కెరటం, ఆపై ఒకే శ్రుతి–లయ–స్వరం–రాగం, చివరికి ఒకే మంత్రం.
అంటే ఈ పాట నిర్మాణమే ఒక ప్రయాణం,ఇద్దరు వ్యక్తుల నుంచి ఒకే అనుభూతి వైపు.
“ప్రేమంటే ఒకే మనిషి నివసించే భువనమని”
పాట మొదటి పాదమే అసాధారణమైన నిర్వచనంతో ప్రారంభమవుతుంది. సాధారణంగా ప్రేమ అంటే “ఇద్దరు మనుషులు కలసి జీవించే ప్రేమలోకం” అని చెప్పవచ్చు. కానీ వేటూరి గారు దానికి విరుద్ధంగా “ఒకే మనిషి నివసించే భువనం” అంటారు. ప్రేమలో పెద్దవాళ్ళకి లోకంలో తాము తప్ప ఎవరూ కనపడరు మరి.
ఇక్కడ “ఒకే మనిషి” అన్నది నిజ జీవితంలోని వ్యక్తుల సంఖ్యను సూచించడం కాదు. ప్రేమలో ఇద్దరి మనసులు ఒకటైపోయిన స్థితిని సూచిస్తుంది. ప్రేమలో “నువ్వు వేరు, నేను వేరు” అనే భావం క్రమంగా కరిగిపోయి “మనము” అనే ఒకే అనుభూతి మిగిలిపోతుంది. అందుకే ఇద్దరు ఉన్నా, నివసించేది ఒకే మనిషి అన్న కవితాత్మక అతిశయోక్తి. ఇది ఈ గీతానికి మూలసూత్రం.
“ఒకే మురళి పలికే గోకులమని–ఒకే కెరటం ఉప్పొంగే యమున అని”
ఇక్కడ కవి ప్రేమను కేవలం వ్యక్తిగత అనుభూతిగా ఉంచకుండా కృష్ణ–గోకుల–యమునల సాంస్కృతిక ప్రపంచంలోకి తీసుకువెళ్తారు. గోకులం అనగానే మురళీ నాదం గుర్తుకు వస్తుంది. యమున అనగానే ప్రవాహం, కెరటాలు గుర్తుకు వస్తాయి. కానీ ఇక్కడ రెండింటికీ ముందు “ఒకే” అనే పదాన్ని ఉంచడం అత్యంత ముఖ్యమైన విషయం.
ఒకే మురళి.
ఒకే కెరటం.
మురళి పలికేది ఒకటే; దాన్ని వినే హృదయం కూడా ఒకటే. యమునలో కెరటం ఒకటే; దాని ఉప్పొంగే స్పందన కూడా ఒకటే.
అంటే ప్రేమికులిద్దరి మధ్య మాటలు, స్పందనలు, భావాలు వేర్వేరు కాకుండా ఒకే సంగీతంలా మారిపోయాయి.
“అదే అదే నా జీవమని
గానమని.. మౌనమని”
ఇక్కడ “జీవం–గానం–మౌనం” అనే మూడు పదాలు చాలా ఆసక్తికరంగా వస్తాయి.
ప్రేమ జీవితం.
ప్రేమ గానం.
అదే సమయంలో ప్రేమ మౌనం కూడా.
ఇక్కడ “మౌనం”ను ప్రత్యేకంగా లోతైన తాత్విక అర్థంలోకి లాగాల్సిన అవసరం లేదు. ఈ పాట మొత్తంలో సంగీతం, శృతి, లయ, స్వరం, రాగం వంటి పదాలు వరుసగా వస్తున్నందున “గానం” తర్వాత “మౌనం” రావడం ద్వారా ప్రేమకు పలికే రూపమూ, పలకని రూపమూ రెండూ ఉన్నాయని కవి సూచిస్తున్నట్టుగా చదవవచ్చు. ముఖ్యంగా “గానం–మౌనం” అనే విరుద్ధ స్వభావం ఉన్న పదాలను పక్కపక్కన ఉంచడం వల్ల భావానికి మాధుర్యం వచ్చింది.
“శీత గాలి వీచినప్పుడు లేత ఎండలా
ఎండ కన్ను సోకినప్పుడు మంచు కొండలా”
చరణం మొదలవుతున్న తీరు అద్భుతమైన పరస్పర పూరకత్వాన్ని చూపిస్తుంది. ఒకరి ఉద్దేశం, చలిగాలి వీచినప్పుడు నువ్వు లేత ఎండలా ఉంటావు అని.
ఇంకొకరి ఉద్దేశం, ఎండ కన్ను సోకినప్పుడు నువ్వు మంచుకొండలా ఉంటావు అని.
ఇక్కడ ఒకరి స్వభావం మరొకరి అవసరాన్ని పూర్తి చేస్తుంది. అంటే ప్రేమ అంటే కేవలం ఒకేలా ఉండటం కాదు; ఒకరి లోటును మరొకరు నింపడం కూడా. ఇది “అద్వైతం”లోని మరో కోణం. ఇద్దరూ ఒకే వ్యక్తిలా మారడం మాత్రమే కాదు, ఒకరి జీవితానికి మరొకరు అవసరమైన పరిపూరకంగా మారడం.
“ఆదుకునే వెచ్చని మమత–ఆవిరయే చల్లని ఎడద”
ఇక్కడ “మమత”ను వెచ్చదనంతో, “ఎడద”ను చల్లదనంతో అనుసంధానించడం ద్వారా ప్రేమలోని భావోద్వేగ స్పందనను పంచేంద్రియాలతో అనుభూతి చెందే భావనగా పిలుస్తున్నారు.
అయితే ఈ పాదాలను కేవలం శరీరసంబంధమైన అర్థంలో చూడటం సరైంది కాదు. ముందు వచ్చిన ఎండ–మంచుకొండ ప్రతీకల కొనసాగింపుగానే చూస్తే, వెచ్చదనం–చల్లదనం రెండూ ఒకే ప్రేమలో పరస్పర అవసరాలుగా కనిపిస్తాయి.
“ఒకటే శృతి.. ఒకటే లయ.. ఒకటే స్వరమూ..
ఉన్న రాగమొకటే..”
ఇక్కడికి వచ్చేసరికి పాటలోని “ఒకటే” అనే పదం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది.
మొదట ఒకే భువనం.
తర్వాత ఒకే మురళి.
ఒకే కెరటం.
ఇప్పుడు సంగీతంలోని శ్రుతి, లయ, స్వరం, రాగం అన్నీ ఒకటే.
ఇది వేటూరి గారి అత్యంత సహజమైన కవితా నిర్మాణం. ప్రేమికుల ఏకత్వాన్ని చెప్పడానికి సంగీతాన్ని తీసుకున్నారు. ఎందుకంటే ఇద్దరు కలిసి పాడుతున్నప్పుడు ఒకే రాగానికి లోబడి, సమశ్రుతిలో పాడుకుంటూ సాగుతారు.
అదే విధంగా ప్రేమికులు ఇద్దరే అయినా వారి మనసుల రాగం ఒకటే.
ఇక్కడ “శ్రుతి–లయ–స్వరం–రాగం” అనే వరుస కేవలం సంగీతపదాల ప్రదర్శన కాదు. ప్రేమికుల అన్యోన్యతకు సంగీతమే ఉపమాన భాషగా మారింది.
“అనురాగమని.. మౌన యోగమని.. ప్రేమ దీపమని”
ఇప్పుడు “రాగం” అనే సంగీతపదం “అనురాగం”గా మారుతుంది. “రాగం” నుంచి “అనురాగం”కి వెళ్లడం పదసామ్యంతో పాటు భావసామ్యాన్ని కూడా కలిగిస్తుంది.
అనురాగం అంటే ప్రేమ.
మౌనయోగం అంటే మాటలకు అతీతమైన అనుబంధం.
ప్రేమదీపం అంటే చీకటిలో దారి చూపించే వెలుగు. అంటే ప్రేమికుల ఏకత్వం కేవలం భావోద్వేగం కాదు; అది జీవితం నడిపించే అంతరంగ వెలుగుగా మారింది.
“శరత్కాల నదులలోని తేట నీటిలా
పుష్యమాస సుమదళాల తేనె వాకలా”
రెండవ చరణంలో ప్రకృతి మరింత స్వచ్ఛమైన, మధురమైన రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది.
శరత్కాలపు నది నీరు తేటగా, నిర్మలంగా
పుష్యమాసంలో మంచు తాకిన పూలరేకుల ప్రవహించే తేనె ప్రవాహంలా మధురంగా ఉండేదే ప్రేమ. అంటే ప్రేమలో ఒకవైపు నిర్మలత్వం, మరోవైపు మాధుర్యం. ఈ రెండు ఉపమానాలను కలిపి ప్రేమికుల అనుబంధాన్ని ఒకేసారి స్వచ్ఛమైనదిగానూ, మధురమైనదిగానూ చూపించారు.
“సుప్రసన్న సుందర కవిత
సుప్రభాత మరందగుళిక” ..ఇక్కడ వేటూరి గారి పదకల్పన మరింత సాహిత్యాత్మకంగా మారుతుంది.
ప్రేమ ఒక “సుందర కవిత” అదే ప్రేమ ఒక “సుప్రభాత మరంద గుళిక”. కవిత అంటే భావానికి రూపం. మరందం అంటే తేనె, జీవశక్తి. పొద్దున్నే వినే మంగళకరమైన సుప్రభాతo అనే తేనె గుళికలా దైవికమైన శక్తినిచ్చే ప్రసాదం ప్రేమ.
“సుప్రసన్న–సుందర”, “సుప్రభాత–మరంద” వంటి సంస్కృతస్పర్శిత పదబంధాలు పాటకు ఒక శాస్త్రీయమైన కవితా వాతావరణాన్ని ఇస్తాయి.
“ఒక పార్వతి.. ఒక శ్రీసతి..ఒక సరస్వతి..”
ఇది పాటలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం.ఇక్కడ ఒక స్త్రీని ఒక్క దేవతతో పోల్చలేదు.
పార్వతి – దాంపత్యానికి, శక్తికి ప్రతీక.
శ్రీసతి – శ్రీ/సంపద, మంగళత్వానికి ప్రతీక.
సరస్వతి – జ్ఞానం, కళ, వాక్కుకు ప్రతీక.
అంటే ప్రేమించిన స్త్రీలో కవి మూడు దైవత్వాలను చూస్తున్నారు. అయితే “ఒక పార్వతి, ఒక శ్రీసతి, ఒక సరస్వతి” అని వరుసగా చెప్పడం ద్వారా ఒక స్త్రీలో శక్తి, మంగళం, విద్య – మూడు గుణాల సమాహారం ఉన్నట్లు ఒక విశాలమైన స్త్రీ ప్రతిమను నిర్మించారు.
ఇది సాధారణ ప్రేమగీతంలో కనిపించే “నువ్వు చంద్రుడివి, నువ్వు పువ్వువి” అనే సౌందర్యవర్ణనకు భిన్నం.
“సర్వమంగళ మాంగళ్యే..”
ఇక్కడ అకస్మాత్తుగా వ్యక్తిగత ప్రేమగీతం దేవీస్తోత్రమై ప్రకాశిస్తుంది. ఈ మంత్రోచ్చారణను గుడిలో పూజారి పలకడం పాటలో అత్యంత ముఖ్యమైన నిర్మాణాత్మక ప్రయోగం. అది కేవలం మధ్యలో సంస్కృత శ్లోకం పెట్టడం కాదు. ఇంతవరకు ప్రేమికుడు తన ప్రేయసిని పార్వతి, శ్రీ, సరస్వతిగా చూస్తున్నాడు. వెంటనే దేవిని స్తుతించే మంత్రం వినిపిస్తుంది. అంటే ఆమె మానవీయ అందం, ఆత్మ సౌందర్యం ఒక మెట్టు ఎదిగి దైవత్వానికి ప్రతీక అవుతుంది.
“ఉన్న మంత్రమొకటే.. అదే అదే మమకారము”
ఇదే పాటలోని అసలు మలుపు. ఇప్పటివరకు దేవిని ఉద్దేశించిన మంత్రం వినిపించింది. ఇప్పుడు కవి చెబుతున్నాడు – మంత్రం ఒక్కటే; అదే మమకారం. అంటే ప్రేమికుల మధ్య ఉన్న మమకారమే వాళ్ళకు పవిత్రమైన మంత్రం. ఇక్కడ “మంత్రం” అనే పదాన్ని ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచం నుంచి తీసుకుని “మమకారం”తో కలపడం వల్ల ప్రేమకు ఒక పవిత్రతను ఇచ్చారు.
ఇది పాట మొదటి పాదంలోని “ఒకే మనిషి నివసించే భువనం” అనే భావానికి తిరిగి చేరుతుంది.
“సృష్టికారణం.. బ్రహ్మకు జననం” ఇక్కడ కవి ఏకత్వ భావనను సృష్టి స్థాయికి తీసుకెళ్తాడు. ప్రేమికుల మధ్య మమకారమే సృష్టి ఉన్నతికి, అభివృద్ధికీ, జీవరాశి వృద్ధికి మూలకారణమైన శక్తిగా, ఊహించారు.
“బ్రహ్మకు జననం” అనే పాదం సాధారణ ప్రేమకవిత్వం పరిధిని దాటి ఒక ఒక దైవిక శక్తిని గురించి చెబుతుంది. బ్రహ్మ సృష్టికర్త. కానీ ఆయనను ప్రేమగా సృష్టించిన అమ్మ ఆ ఆదిపరాశక్తి. బ్రహ్మ జననం వెనుక ఉన్న కారణం అమ్మ ప్రేమ.. కనుకనే బ్రహ్మ సృష్టి వృద్ధికి కూడా కరణం ప్రేమే.
ఇది తాత్వికంగా అక్షరార్థంలో తీసుకోవాల్సిన వాక్యం కాదు; ప్రేమ మహత్తును విశ్వసృష్టి స్థాయికి ఎత్తిన కవితాత్మక అతిశయోక్తి.
ముగింపు:
“తెలుసా.. నీకు తెలుసా” గీతాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టేది ప్రేమను అందంగా వర్ణించడం మాత్రమే కాదు. వేటూరి గారు ప్రేమకు ఒక క్రమాన్ని నిర్మించారు.
మొదట – ఒకే భువనం.
తర్వాత – ఒకే మురళి, ఒకే యమున.
ఆ తర్వాత – ఒకే శ్రుతి, ఒకే లయ, ఒకే స్వరం, ఒకే రాగం.
తర్వాత – ఒకే మంత్రం.
చివరికి – సృష్టికారణం.
అంటే పాట ప్రారంభమైనప్పుడు ప్రేమ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న భావం. పాట ముగిసేసరికి అది జీవితానికే, సృష్టికే మూలమైన ఏకత్వంగా ఎదుగుతుంది. ఇదే ఈ గీతానికి “అద్వైత ప్రేమగీతం” అనడానికి ప్రధాన కారణం.
మరో విశేషం – పాటలో “ఒకటే”, “ఒకే”, “అదే అదే” అనే పునరుక్తులు పదాల అలంకారం మాత్రమే కావు; అవే పాట యొక్క భావ నిర్మాణం. వేటూరి గారు పదేపదే “ఒకటే” అని చెప్పడం ద్వారా ప్రేమలోని ఏకత్వాన్ని పదాల స్థాయిలోనే వినిపించారు.
ఇక్కడ కవి పాండిత్యం కూడా ఒక ప్రయోజనంతోనే వస్తుంది. గోకులం–యమున నుంచి శృతీ–లయ–రాగం వరకు, పార్వతి–శ్రీసతి–సరస్వతి నుంచి దేవీస్తోత్రం వరకు, చివరికి బ్రహ్మ–సృష్టి వరకు ఆయన ప్రయాణం చేస్తారు. అయినా ఈ పాండిత్యం పాటను మింగేయదు; ప్రేమ అనే ఒక్క కేంద్రభావానికి సేవ చేస్తుంది.
అందుకే ఈ గీతంలోని అసలైన వేటూరి వైభవం “ఎన్ని సంస్కృత పదాలు వాడారు?” అని కాక ఒక ప్రేమగీతాన్ని భౌతికమైన ప్రేమ నుంచి సంగీతానికి, సంగీతం నుంచి దైవత్వానికి, దైవత్వం నుంచి సృష్టితత్వానికి తీసుకెళ్లి, మొత్తం ప్రయాణాన్నీ “ఒకటే” అనే ఒక్క పదంతో కట్టిపడేయడంలో ఉంది.
అదే ఈ గీతం చెప్పే అద్వైతం.
(‘తెలుసా.. నీకు తెలుసా’ పాటని యూట్యూబ్‌లో చూడవచ్చు.
https://www.youtube.com/watch?v=pe5zcLVvWlA)
(మళ్ళీ కలుద్దాం)
డా. మాధురి ఇంగువ ప్రముఖ తెలుగు రచయిత్రి, ఆధ్యాత్మిక పరిశోధకురాలు, విశ్లేషకురాలు. ప్రస్తుతం కెనడాలో నివసిస్తున్న వీరు, తెలుగు సాహిత్యంపై, ముఖ్యంగా భారతీయ ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, తెలుగు సినీ గేయాలపై ఎన్నో వ్యాసాలు రాశారు. ప్రముఖ సినీ గేయ రచయిత వేటూరి సుందరరామమూర్తి పాటలపై ‘వేటూరి గీతామృతం’, ‘వజ్రకుండం’, ‘మధు ప్రణీతం’ వంటి పుస్తకాలను రచించారు. గిడుగు రామ్మూర్తి జాతీయ పురస్కారం గ్రహీత.