[శ్రీ కర్లపాలెం హనుమంతరావు గారి ‘విజ్ఞాన సర్వస్వాలు – వాటి చరిత్ర’ అనే వ్యాసాన్ని అందిస్తున్నాము.]
ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఉన్న విజ్ఞానాన్ని సామాన్య ప్రజలకు సైతం అందుబాటులోకి తెచ్చి, వారిని విజ్ఞానవంతులుగా తీర్చిదిద్దడమే విజ్ఞాన సర్వస్వాల (Encyclopaedias) ప్రధాన ఆశయం. నేడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇదొక విశిష్ట సాహిత్య ప్రక్రియగా విలసిల్లుతోంది.
ఆంగ్లంలోని ‘Encyclopaedia’ అనే పదానికి సమాంతరంగా తెలుగులో “విజ్ఞాన సర్వస్వం”అనే పదాన్ని వాడుతున్నాం. గ్రీకు భాషలోని ‘Enkikloto Paidia’ అనే పదం నుండి ‘Encyclopaedia’ ఏర్పడింది. దీనికి ‘విద్యావలయం’ లేదా ‘జ్ఞాన చక్రం’ అని అర్థం.
పాశ్చాత్య లోకంలో విజ్ఞాన సర్వస్వాల నిర్మాణం ఒక క్రమ పద్ధతిలో, వివిధ దశలుగా సాగింది:
ప్రారంభంలో గ్రీకు దేశంలో ప్లేటో శిష్యులైన అరిస్టాటిల్ లేదా స్క్ర్యూసెవస్ లలో ఒకరు దీనికి శ్రీకారం చుట్టి ఉంటారని పండితుల అంచనా. రోమ్ దేశానికి చెందిన ‘మార్కస్ టెరన్షియన్ వారో’ (క్రీ.పూ. 166-27) కూడా ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని కూర్చారు.
రోమన్ రచయిత ప్లీనీ రాసిన ‘నాచురల్ హిస్టరీ’ (37 సంపుటాలు) విజ్ఞాన సర్వస్వ రచనలో ఒక మైలురాయి. అలాగే మధ్యయుగంలో (క్రీ.శ. 1190-1264) ఫ్రాన్స్ దేశంలో విన్స్ట్ సమకూర్చిన ‘స్పెకులమ్ మానస్’ ఆనాటి విజ్ఞానానికి అద్దం పట్టింది.
క్రీ.శ. 17వ శతాబ్దంలో ఇంగ్లీషులో అక్షరక్రమం (Alphabetical order) ఆధారంగా వీటి నిర్మాణం మొదలైంది. 1667లో జాన్ హోరిస్ ప్రచురించిన ‘An Universal Dictionary of Arts & Sciences’ సమష్టి కృషికి తొలి రూపం.
1768లో 3 సంపుటాలుగా ‘Encyclopaedia Britannica’, 1829లో ‘Encyclopaedia Americana’ వెలువడ్డాయి. ఇవే కాకుండా ఫ్రెంచ్, వరల్డ్ బుక్, కొలంబియా, యు.ఎస్.ఎస్.ఆర్. ఎన్సైక్లోపీడియాలు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందాయి.
భారతదేశంలో ‘విజ్ఞాన సర్వస్వం’ అనే ఆధునిక పేరు లేకపోయినప్పటికీ, మన ప్రాచీన సాహిత్యం ద్వారా విజ్ఞాన ప్రసారం నిరంతరం సాగింది.
వేదాలు విజ్ఞాన సర్వస్వాలే. ‘విద్’ (తెలుసుకోవడం) అనే ధాతువు నుండి ‘వేదం’ పుట్టింది. మన చతుర్విధ వేదాలు కేవలం మంత్రాలే కాక అంకగణితం, బీజగణితం, విమాన-నౌకా-భవన నిర్మాణాలు (వాస్తు శాస్త్రం), జ్యోతిష్యం, సంగీతం, ఆయుర్వేదం, యుద్ధతంత్రం వంటి ఎన్నో శాస్త్రాల విజ్ఞాన నిధులు.
ఆనాటి సమగ్ర విజ్ఞానాన్ని క్రోడీకరించడం వల్ల పురాణేతిహాసాలు ఇవి కూడా విజ్ఞాన సర్వస్వ లక్షణాలు గలవేనని పండితుల అభిప్రాయం.
తెలుగులో ఆధునిక ఎన్సైక్లోపీడియాలు రాకముందే కొన్ని గ్రంథాలు ఆ లక్షణాలను ప్రదర్శించాయి:
ఆంధ్ర మహాభారతం: నన్నయ రాసిన భారత ప్రశస్తి పద్యం (ధర్మతత్త్వజ్ఞులు..) ద్వారా ఇది విజ్ఞాన సర్వస్వ లక్షణాలు కలిగిన గ్రంథంగా స్పష్టమవుతోంది. డా॥ మూలంపల్లి చంద్రశేఖరశర్మ గారు భారతాన్ని ‘విశ్వవిజ్ఞాన కోశం’ గా నిరూపించి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి పిహెచ్.డి పొందారు.
‘పండితారాధ్య చరిత్ర’ను ఆచార్య తిమ్మావజ్ఝల కోదండరామయ్య గారు ‘తొలి తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వం’గా పేర్కొన్నారు.
18వ శతాబ్దపు ‘హంసవింశతి’ విజ్ఞాన సర్వస్వ లక్షణాలు గలదిగా డా॥ జి. వెంకటరత్నం నిరూపించారు. దీనిలోని విజ్ఞాన పదజాలాన్ని సి.పి. బ్రౌన్ రెండు సంపుటాలుగా కూర్చారు.
హిందూ విజ్ఞాన శాఖలన్నింటి సమాహారమని వాణీవిలాస వనమాలికను సి.పి. బ్రౌన్ ప్రశంసించారు.
20వ శతాబ్దంలో ఆంగ్ల ప్రభావంతో భారతీయ భాషల్లో ఆధునిక విజ్ఞాన సర్వస్వాల యుగం ప్రారంభమైంది. మొదట బెంగాలీలో ‘బెంగాలీ విశ్వకోశ్’ (1819-21) వచ్చింది. తర్వాత ఇది హిందీ, మరాఠీ, గుజరాతీ భాషల్లోకి విస్తరించింది. తమిళంలో “కళమ్ కాళింజయమ్”, కన్నడంలో నిరంజన్ గారి సంపాదకత్వంలో 7 సంపుటాల ‘బాలల విజ్ఞాన సర్వస్వం’, మైసూరు వర్సిటీ ‘విశ్వకోశం’, మలయాళంలో వెట్టంమణి గారి ‘పురాణిక్ ఎన్సైక్లోపీడియా’ (ఇది ఇంగ్లీషులోకి కూడా అనువదించబడింది) వెలువడ్డాయి.
తెలుగులో 1915 ప్రాంతంలో కొమఱ్ఱాజు వెంకట లక్ష్మణరావు ‘ఆంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వం’ పేరుతో బ్రిటానికా స్థాయిలో సంపుటాలు తెచ్చారు. కానీ ఆయన అకాల మరణంతో ఇది ఆగిపోయాయి.
మద్రాసు ‘తెలుగు భాషా సమితి’ (1947 – 1984) 14 సంపుటాలను తెచ్చింది. 1984లో ఇది ‘తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం’లో విలీనమైంది. తరువాతి కాలంలో ప్రొఫెసర్ ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారి నేతృత్వంలో 8 సంపుటాల సమగ్రాంధ్ర విజ్ఞాన కోశాలు’వెలువడ్డాయి. వివిధ రచయితల, సంస్థల ఆధ్వర్యంలో విజ్ఞాన దీపిక, ఆంధ్ర విజ్ఞానం, ప్రపంచరాజ్య సర్వస్వం మొదలైనవి వెలువడ్డాయి.
గతంతో పోలిస్తే తెలుగులో విజ్ఞాన సర్వస్వాల కృషి ప్రశంసనీయమే అయినప్పటికీ, పాశ్చాత్య భాషలతో పోల్చితే నాణ్యతలోనూ (వాసి), పరిమాణంలోనూ (రాసి) మనం ఇంకా వెనుకబడే ఉన్నాం. ముఖ్యంగా బ్రిటానికా వారి Children’s Britannica తరహాలో తెలుగులో సమగ్రమైన, ప్రణాళికాబద్ధమైన ‘బాలల విజ్ఞాన సర్వస్వం’ రాకపోవడం పెద్ద లోటు.
నేడు ప్రింట్ మీడియా స్థానంలో డిజిటల్ విజ్ఞాన సర్వస్వాల యుగం నడుస్తోంది. ఇంటర్నెట్ అందుబాటులోకి వచ్చాక ‘తెలుగు వికీపీడియా’ (Telugu Wikipedia) వంటి స్వేచ్ఛా విజ్ఞాన సర్వస్వాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న తెలుగు వారికి నిరంతరం సరికొత్త సమాచారాన్ని అందిస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ, మారుతున్న ఆధునిక శాస్త్ర సాంకేతిక రంగాల (AI, స్పేస్ రీసెర్చ్, క్లైమేట్ చేంజ్ వంటి) నూతన సమాచారంతో, సరళమైన శైలిలో, ఆకర్షణీయమైన చిత్రాలతో పిల్లల కోసం సరికొత్త ప్రామాణిక విజ్ఞాన సర్వస్వాలు గ్రంథ రూపంలో రావాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.
