యుగకర్త స్వరంలో ఆ రాత్రి!

[సెప్టెంబర్ 21, గురజాడ జయంతి సందర్భంగా ‘యుగకర్త స్వరంలో ఆ రాత్రి!’ అనే వ్యాసం అందిస్తున్నారు శ్రీ బొల్లిముంత వెంకట రమణారావు.]

యుగకర్త స్వరంలో ఆ రాత్రి!
వాక్ చిత్రం
‘కన్యాశుల్కం’ పాత్రలతో ఒక సామాజిక సంభాషణ

~

అర్ధరాత్రి పన్నెండు గంటలు దాటగానే విజయనగరంలోని ఒక పాత భవనంలో గడియారం అకస్మాత్తుగా ఆగిపోయింది. దాని ముళ్లు కొద్దిసేపు వణికి, ఆ తరువాత వెనక్కి తిరగడం ప్రారంభించాయి. ఒక సంవత్సరం కాదు, ఒక దశాబ్దం కాదు — ఏకంగా ఒక శతాబ్దం వెనక్కి వెళ్లి అక్కడే నిలిచిపోయాయి.

గోడపై ఉన్న గురజాడ అప్పారావు చిత్రపటం కళ్లు తెరిచింది. “కాలం నిజంగా ముందుకు నడిచిందా? లేక కొత్త రూపాలు ధరించిన పాత దురాచారాలు మన మధ్యనే మిగిలిపోయాయా?” అని చిత్రంలోని గురజాడ ప్రశ్నించారు. గదిలో నిశ్శబ్దం అలుముకుంది. ఆయన ప్రశ్న గోడలను తాకి తిరిగి ఆయన దగ్గరకే వచ్చింది. సమాజం పూర్తిగా మారిపోయిందని చెప్పగల సమాధానం మాత్రం ఎక్కడా వినిపించలేదు.

గురజాడ చిత్రపటం నుంచి మెల్లగా కిందకు దిగారు. భుజంపై ఉత్తరీయం, కళ్లలో పరిశీలన, పెదవులపై ప్రశాంతమైన చిరునవ్వు ఉన్నాయి. ఆయన చేతిలో ఒక కలం ఉంది. దాని చివర సిరాకు బదులు చిన్న దీపం వెలుగుతోంది. ఆ వెలుగు గదిలో పడగానే పుస్తకాల అలమారలో ఉన్న కన్యాశుల్కం తనంతట తానే తెరుచుకుంది. పుస్తకంలోని అక్షరాలు ఒక్కొక్కటిగా పుటల నుంచి కిందకు దిగి, మనుషుల రూపాలు ధరించాయి.

మారని గిరీశం

మొదట గిరీశం బయటకు వచ్చాడు. అతని దుస్తులు పూర్తిగా మారిపోయాయి. మెడకు ఆధునికమైన గుర్తింపు పత్రం వేలాడుతోంది. ఒక చేతిలో పుస్తకం, మరో చేతిలో చరవాణి ఉంది. ముఖంలో మాత్రం పాత ఆత్మవిశ్వాసమే కనిపిస్తోంది. “నా ప్రియమైన గురజాడగారూ! ఎంత కాలమైంది మిమ్మల్ని చూసి!” అంటూ చేతులు జోడించాడు.

గురజాడ అతన్ని పరిశీలిస్తూ, “కాలంతోపాటు నువ్వూ మారినట్టున్నావు గిరీశం,” అన్నారు. “దుస్తులు మారాయి. మాట్లాడే పద్ధతి మారింది. మోసం చేసే సాధనాలు కూడా మారాయి. కానీ అందమైన మాటలను వెంటనే నమ్మే మనుషుల అలవాటు మాత్రం మారలేదు,” అన్నాడు గిరీశం.

“అంటే నీ స్వభావం మారలేదన్నమాట!” అన్నారు గురజాడ. “దానిని స్వభావం అనకండి గురువుగారూ! సమయస్ఫూర్తి అనండి. ఇప్పుడు నిజం మాట్లాడటం కంటే అబద్ధాన్ని ఆకర్షణీయంగా చెప్పడమే గొప్ప నైపుణ్యం. ఒక మాటను పదిసార్లు చెబితే అది నిజమవుతుందని చాలామంది నమ్ముతున్నారు. మాటలో మెరుపు ఉంటే దాని వెనుక దాగిన చీకటిని ఎవరూ చూడరు,” అన్నాడు గిరీశం.

అతను మాట్లాడుతున్నప్పుడు అతని నోటి నుంచి రంగురంగుల కాగితాలు బయటకు వచ్చాయి. వాటిపై “సేవ”, “నిజాయతీ”, “అభివృద్ధి”, “సంస్కరణ”, “దేశభక్తి” అనే పదాలు రాసి ఉన్నాయి. అవి గోడను తాకగానే చినిగిపోయాయి. వాటి వెనుక దాగి ఉన్న స్వార్థం, వంచన, అవకాశవాదం బయటపడ్డాయి.

గురజాడ తన కలంలోని దీపాన్ని పైకెత్తి, “వొట్టి మాటలు కట్టిపెట్టవోయ్ — గట్టిమేల్ తలపెట్టవోయ్,” అని తన గేయంలోని పంక్తులను పలికారు. వెంటనే గిరీశం చేతిలోని చరవాణి అద్దంగా మారింది. అందులో అతని ముఖం కనిపించలేదు; అతను చెప్పిన మాటల వెనుక దాగి ఉన్న ఉద్దేశాలు మాత్రమే కనిపించాయి.

“మాట అవసరమే గిరీశం. కానీ ఆ మాటకు తగిన పని లేకపోతే అది వెలుగు కాదు; నిజాన్ని కప్పే పొగ మాత్రమే. సమాజాన్ని మార్చేది ఆకర్షణీయమైన ప్రసంగం కాదు. ఆచరణలో కనిపించే మంచిపనే నిజమైన మార్పును తీసుకొస్తుంది. ప్రజల నమ్మకాన్ని స్వార్థానికి ఉపయోగించే వ్యక్తి ఎంత గొప్పగా మాట్లాడినా సమాజానికి మేలు చేయలేడు,” అన్నారు గురజాడ.

“అయితే మాటకూ బాధ్యత ఉంటుందా?” అని గిరీశం అడిగాడు. “కచ్చితంగా ఉంటుంది. కత్తి శరీరాన్ని గాయపరుస్తుంది. బాధ్యతలేని మాట మనిషి గౌరవాన్ని, కుటుంబాన్ని, భవిష్యత్తును కూడా గాయపరచగలదు. మనిషి ఇతరులను కొంతకాలం మోసం చేయగలడు. కానీ తన అంతరాత్మను ఎప్పటికీ మోసం చేయలేడు,” అన్నారు గురజాడ. గిరీశం తన ఎదురుగా నిలిచిన అద్దాన్ని చూస్తూ మౌనంగా ఉండిపోయాడు.

మారిన బేరం—మారని మనస్తత్వం

అంతలో రామప్ప పంతులు పుస్తకంలో నుంచి బయటకు వచ్చాడు. అతని చేతిలో పెద్ద లెక్కల పుస్తకం ఉంది. దాని పుటల్లో బాలికల పేర్లు, వయసులు, పెళ్లి సంబంధాలు, వరుడు ఇచ్చే సొమ్ము వివరాలు రాసి ఉన్నాయి. “పంతులుగారూ! ఇంకా వివాహాలకు లెక్కలు వేస్తున్నారా?” అని గురజాడ అడిగారు.

రామప్ప పంతులు తన గడ్డాన్ని సవరించుకుంటూ, “అయ్యా! ఇప్పుడు కన్యాశుల్కం ఎక్కడుంది? కాలం చాలా మారిపోయింది. ఆ దురాచారం ఎప్పుడో అంతరించిపోయింది. ఇప్పటి పెళ్లిళ్లు పెద్ద మండపాలు, విలువైన ఆభరణాలు, రకరకాల విందులతో ఎంతో వైభవంగా జరుగుతున్నాయి,” అన్నాడు.

అతని మాట పూర్తికాగానే లెక్కల పుస్తకంలోని అంకెలు బయటకు దూకాయి. కొన్ని నగదు కట్టలుగా, మరికొన్ని బంగారు ఆభరణాలు, ఖరీదైన వాహనాలు, ఆస్తిపత్రాలుగా మారాయి. గదిమధ్యలో ఒక త్రాసు ప్రత్యక్షమైంది. ఒక పళ్లెంలో పెళ్లికూతురు నిలబడింది. మరో పళ్లెంలో డబ్బు, బంగారం, కానుకలు ఉన్నాయి. సంపద బరువు పెరుగుతున్న కొద్దీ పెళ్లికూతురు నిలబడిన పళ్లెం పైకి లేచింది. ఆమె మనసు, చదువు, వ్యక్తిత్వం కంటే సంపదకే ఎక్కువ విలువ ఇస్తున్న సమాజాన్ని ఆ త్రాసు చూపించింది.

“పంతులుగారూ! కన్యాశుల్కం అంటే బాలికను వివాహం చేసుకోవడానికి వరుడు లేదా అతని తరఫువారు ఆమె కుటుంబానికి డబ్బు ఇవ్వడం. ఆ వివాహ నిర్ణయంలో బాలిక అభిప్రాయానికి విలువ ఉండేది కాదు. ఆమె వయసు, ఇష్టం, భవిష్యత్తును పట్టించుకోకుండా వరుడు ఇచ్చే సొమ్ముకే పెద్దలు ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవారు. ఫలితంగా బాలిక జీవితం పెద్దల మధ్య జరిగే బేరంగా మారిపోయేది,” అన్నారు గురజాడ.

“ఇప్పుడు ఆ పద్ధతి లేదుగా? మరి ఇంకా దానిని ఎందుకు గుర్తుచేసుకోవాలి?” అని రామప్ప పంతులు అడిగాడు. గురజాడ త్రాసుపై నిలబడిన పెళ్లికూతురిని చూపిస్తూ, “పాత పద్ధతి అదే రూపంలో లేకపోవచ్చు. కానీ వివాహాన్ని ఆర్థిక లావాదేవీగా చూసే మనస్తత్వం పూర్తిగా పోయిందా? అప్పట్లో వరుడు ఇచ్చే డబ్బును దృష్టిలో పెట్టుకొని బాలిక జీవితాన్ని నిర్ణయించేవారు. ఇప్పుడు కొన్ని కుటుంబాల్లో వరుడి చదువు, ఉద్యోగం, ఆదాయాన్ని బట్టి వధువు కుటుంబం నుంచి కట్నం, కానుకలు, ఆస్తులు కోరుతున్నారు. ఇచ్చేవారు మారారు; తీసుకునేవారు మారారు. కానీ బంధానికి ధర నిర్ణయించే ఆలోచన మాత్రం కొనసాగుతోంది,” అన్నారు.

త్రాసుపై నిలబడిన బాలిక, “డబ్బు ఇచ్చే పక్షం మారితే దురాచారం మారినట్టేనా? వివాహానికి ధర నిర్ణయిస్తున్నంతకాలం అమ్మాయి జీవితానికి గౌరవం లభించినట్టేనా?” అని అడిగింది. ఆ ప్రశ్న వినగానే త్రాసు నేలలోకి దిగిపోయింది. బంగారం, నగదు కట్టలు మట్టిగా మారిపోయాయి.

“బేరం జరిగే చోట బంధం ఎలా పుడుతుంది?” అనే బాలిక స్వరం గదిలో ప్రతిధ్వనించింది. “వివాహం రెండు జీవితాల కలయిక. అది రెండు కుటుంబాల మధ్య జరిగే వ్యాపారం కాదు. కానుక స్వచ్ఛందంగా ఇచ్చేదై ఉండాలి; షరతుగా మారకూడదు. ప్రేమతో ఏర్పడాల్సిన బంధాన్ని అప్పుతో ప్రారంభిస్తే, ఆ భారాన్ని జీవితమంతా ఎవరో ఒకరు మోయాల్సి వస్తుంది,” అన్నారు గురజాడ.

రామప్ప పంతులి లెక్కల పుస్తకం ఒక్కసారిగా ఖాళీ అయిపోయింది. చివరి పుటపై మాత్రం “మనిషి జీవితానికి ధర నిర్ణయించలేం” అనే వాక్యం మిగిలింది.

విద్య చూపించిన ఆవకాశం

అప్పుడు బుచ్చమ్మ ముందుకు వచ్చింది. ఆమె చేతిలో పుస్తకాలు ఉన్నాయి. కానీ ఆమె అడుగులను కనిపించని గొలుసులు అడ్డుకుంటున్నాయి. “గురజాడగారూ! ఈనాడు అమ్మాయిలు చదువుకుంటున్నారు. ఉద్యోగాలు చేస్తున్నారు. అన్ని రంగాల్లో ముందుకు సాగుతున్నారు. అయినా తమ జీవితాలకు సంబంధించిన కొన్ని నిర్ణయాలను స్వేచ్ఛగా తీసుకోలేని పరిస్థితులు ఇంకా ఎందుకు ఉన్నాయి?” అని అడిగింది.

బుచ్చమ్మ ప్రశ్న తెల్లని పక్షిగా మారి తెరిచి ఉన్న కిటికీ వైపు ఎగిరింది. కిటికీ అవతల విశాలమైన ఆకాశం కనిపిస్తోంది. కానీ దానికి అడ్డంగా ఇనుప ఊచలు ఉన్నాయి. పక్షి ఆకాశాన్ని చూడగలిగింది; అందులోకి ఎగరలేకపోయింది.

“విద్య అమ్మాయికి ప్రపంచాన్ని చూపిస్తుంది. కానీ తన జీవితాన్ని తానే నిర్ణయించుకునే హక్కు లభించినప్పుడే ఆ విద్య సంపూర్ణమవుతుంది. కిటికీ తెరవడం మాత్రమే స్వేచ్ఛ కాదు; దానికి అడ్డంగా ఉన్న ఊచలను కూడా తొలగించాలి,” అన్నారు గురజాడ.

ఆయన మాటలు వినగానే బుచ్చమ్మ అడుగులను అడ్డుకుంటున్న గొలుసులు కనిపించసాగాయి. ఒక గొలుసుపై “కుటుంబ గౌరవం”, మరోదానిపై “లోకం ఏమనుకుంటుంది?”, ఇంకొకదానిపై “ఆడపిల్లకు ఇంత స్వేచ్ఛ ఎందుకు?” అని రాసి ఉంది.

“స్త్రీకి స్వేచ్ఛను ఎవరూ దానంగా ఇవ్వాల్సిన అవసరం లేదు. అది ఆమెకు సహజంగా ఉన్న హక్కు. చదువు ఆమె చేతికి పుస్తకాన్ని అందించడమే కాదు; తన భవిష్యత్తును తానే రాసుకునే కలాన్ని కూడా ఇవ్వాలి,” అంటూ గురజాడ తన కలాన్ని బుచ్చమ్మకు ఇచ్చారు. ఆమె దానితో నేలపై తన పేరును రాసింది. వెంటనే ఆమె అడుగులను బంధించిన గొలుసులు అక్షరాలుగా విడిపోయాయి. అవన్నీ కలిసి “నా జీవితం గురించి నిర్ణయించే మొదటి హక్కు నాదే” అనే వాక్యంగా మారాయి.

“విద్య ఒక్కటే స్త్రీకి స్వేచ్ఛను ఇవ్వగలదా?” అని బుచ్చమ్మ అడిగింది. “విద్య స్వేచ్ఛకు దారి చూపుతుంది. కానీ కుటుంబం ఆమెను నమ్మాలి. అంటే ఆమె సరైన మార్గాన్ని తనకు తానుగా ఎంచుకోవాలి. సమాజం ఆమె నిర్ణయాన్ని గౌరవించాలి. చట్టం ఆమె హక్కును కాపాడాలి. ముఖ్యంగా స్త్రీ తన సామర్థ్యాన్ని తాను నమ్మాలి. ఇవన్నీ కలిసినప్పుడే ఆమె స్వేచ్ఛ సంపూర్ణమవుతుంది,” అన్నారు గురజాడ.

కిటికీకి అడ్డంగా ఉన్న ఇనుప ఊచలు మెల్లగా చెట్ల కొమ్మలుగా మారాయి. వాటిపై పూలు పూశాయి. తెల్లని పక్షి ఆ కొమ్మల మధ్య నుంచి ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయింది.

పూర్ణమ్మ కన్నీటి ప్రశ్న

గదిలో ఉన్న అద్దం ఒక్కసారిగా రెండుగా చీలింది. ఒక భాగంలో పూర్ణమ్మ కనిపించింది. మరో భాగంలో నేటి బాలిక కనిపించింది. పూర్ణమ్మ చేతిలో పూలమాల ఉంది. నేటి బాలిక చేతిలో విద్యాపట్టా ఉంది. కాలాలు వేరైనా ఇద్దరి కళ్లలో ఒకే ప్రశ్న కనిపించింది: “మా జీవితాలపై నిర్ణయం తీసుకునే హక్కు మాకు ఎప్పుడు వస్తుంది?”

గురజాడ పూర్ణమ్మవైపు చూశారు. దూరంగా ఆయన గేయంలోని పంక్తులు వినిపించాయి:

“కన్నుల కాంతులు కలువల చేరెను
మేలిమి జేరెను మేని పసల్
హంసల జేరెను నడకల బెడగులు
దుర్గను జేరెను పూర్ణమ్మ
పుత్తడి బొమ్మా పూర్ణమ్మా!”

ఆ పంక్తులు ముగిసిన వెంటనే పూర్ణమ్మ చేతిలోని పూలమాల నేలపై పడింది. అందులోని ప్రతి పువ్వు ఒక కన్నీటి బొట్టుగా మారింది. బుచ్చమ్మ ఆ దృశ్యాన్ని చూస్తూ, “పూర్ణమ్మను ‘పుత్తడి బొమ్మ’ అని పొగిడిన సమాజం, ఆమెను సొంత అభిప్రాయమున్న మనిషిగా ఎందుకు చూడలేకపోయింది?” అని అడిగింది.

“ఆమె అందాన్ని ప్రశంసించినవారు ఆమె మనసును తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించలేదు. ఆమెను బొమ్మలా చూశారు; తన జీవితంపై హక్కున్న వ్యక్తిగా చూడలేదు. స్త్రీని దేవతగా కీర్తిస్తూ, మనిషిగా గౌరవించకపోవడం మన సమాజంలోని పెద్ద వైరుధ్యం,” అన్నారు గురజాడ.

పూర్ణమ్మ అద్దంలో నుంచి బయటకు వచ్చి తన చేతిలోని పూలమాలను విప్పి నేలపై వలయంలా ఉంచింది. “నా చుట్టూ పెద్దలు గీసిన గీత ఇది. నేను దానిని దాటితే కుటుంబానికి అవమానమని చెప్పారు. దాటకుండా అందులోనే ఉంటే నా జీవితం నాదిగా మిగలలేదు,” అంది.

గురజాడ తన కలంలోని వెలుగుతో ఆ గీతను చెరిపేశారు. “బాలికను కాపాడటం అంటే ఆమె చుట్టూ గోడలు కట్టడం కాదు. ఆమె ఆలోచనను గౌరవించడం, విద్యను అందించడం, తన జీవిత భాగస్వామిని ఎంచుకునే హక్కును అంగీకరించడం, అన్యాయాన్ని తిరస్కరించే ధైర్యాన్ని ఇవ్వడం,” అన్నారు.

పూర్ణమ్మ నేలపై ఉన్న కన్నీటి బొట్లను ఏరుకుంది. అవి ఆమె చేతిలో విత్తనాలుగా మారాయి. ఆమె వాటిని నేలలో నాటగానే చిన్న మొక్కలు మొలిచాయి. ప్రతి మొక్కపై “విద్య”, “స్వేచ్ఛ”, “గౌరవం”, “సమానత్వం”, “ఆత్మవిశ్వాసం” అనే పద పుష్పాలు వికసించాయి.

మధురవాణి వేసిన ప్రశ్న

ఆ సమయంలో కాలి అందెల శబ్దం వినిపించింది. మధురవాణి నెమ్మదిగా గదిలోకి వచ్చింది. ఆమె అడుగు పెట్టిన ప్రతి చోట ఒక అక్షరం పుట్టింది. ఆ అక్షరాలన్నీ కలిసి “మనిషి” అనే పదంగా మారాయి.

“ఏమండీ గురజాడగారూ! నన్ను సమాజం చెడ్డదానిగా తీర్పు చెప్పింది. కానీ గొప్పవారిగా కనిపించినవారిలోని మోసాన్ని మాత్రం ప్రశ్నించలేదు. మనిషి విలువను ప్రవర్తనతో కాకుండా కులం, వృత్తి, ధనం, దుస్తులతో నిర్ణయించే అలవాటు ఇప్పటికైనా పోయిందా?” అని ఆమె అడిగింది.

గిరీశం ముఖం తిప్పుకున్నాడు. రామప్ప పంతులు తన లెక్కల పుస్తకాన్ని వెనుక దాచుకున్నాడు. గురజాడ మధురవాణివైపు చూస్తూ, “సమాజం నీ వృత్తిని చూసి తీర్పు చెప్పింది; నీలోని వివేకాన్ని చూడలేదు. గౌరవప్రదమైన స్థానాల్లో ఉన్నవారి దుర్మార్గాన్ని దాచింది; అణగారిన స్థితిలో ఉన్న నీ మంచితనాన్ని గుర్తించలేదు. మనిషిని అతని పుట్టుకతోనో, వృత్తితోనో ఏమి నిర్ణయించకూడదు. అతని ప్రవర్తన, మానవత్వం, ఇతరులపట్ల చూపే గౌరవమే అతని నిజమైన విలువ,” అన్నారు.

“అందరూ నీతి గురించి మాట్లాడతారు. కానీ ఆ నీతిని ముందుగా స్త్రీల జీవితాలకే ఎందుకు కట్టబెడతారు? పురుషుడి తప్పుకు ఒక కారణం వెతుకుతారు. స్త్రీ తప్పు చేయకపోయినా ఆమెపై ఒక నింద వేస్తారు. పురుషుడి గతాన్ని అనుభవంగా భావిస్తారు; స్త్రీ గతాన్ని నేరంగా చూపిస్తారు. ఇదేనా సమాజపు న్యాయం?” అని మధురవాణి ప్రశ్నించింది.

ఆ మాట వినగానే గోడలపై రాసి ఉన్న తీర్పులు వెలసిపోయాయి. వర్తమాన సమాజంలో` “స్త్రీ గురించి సమాజం రాసిన తీర్పులను చెరిపేసి, ఆమె తన కథను తానే రాసుకునే అవకాశం ఇవ్వాలి. ఆమె గురించి మాట్లాడేముందు ఆమె మాట వినాలి. ఆమెను రక్షణ పేరుతో నిర్బంధించకూడదు; గౌరవం పేరుతో మౌనంగా ఉండమని చెప్పకూడదు,” అన్నారు గురజాడ.

మధురవాణి ఒక ఖాళీ కాగితాన్ని తీసుకొని, “మంచితనానికి కులం లేదు; మానవత్వానికి వృత్తి లేదు; గౌరవానికి లింగభేదం లేదు” అని రాసింది. ఆ వాక్యం కాగితం నుంచి పైకి లేచి గదినిండా వెలుగును నింపింది.

“స్త్రీని గౌరవించడం అంటే ఆమెను బలహీనురాలిగా భావించి జాలి చూపడం కాదు. ఆమెకు తెలివి, నిర్ణయం, వ్యక్తిత్వం ఉన్నాయని అంగీకరించడం. ఆమె మాటను వినడం. ఆమెకు సంబంధించిన తీర్పును ఆమె లేకుండా చెప్పకపోవడం,” అంది మధురవాణి.

“మధురవాణీ! నీవు నా నాటకంలోని పాత్రవు మాత్రమే కాదు. సమాజం దాచిపెట్టిన నిజాన్ని ప్రశ్నించిన గళానివి,” అన్నారు గురజాడ.

ప్రజల చెంతకు చేరిన భాష

ఇంతలో గదిలోకి కొన్ని భారమైన పదాలు నడుచుకుంటూ వచ్చాయి. అవి విలువైన వస్త్రాలు ధరించి, తలపై వ్యాకరణ కిరీటాలు పెట్టుకున్నాయి. వాటిని అర్థం చేసుకోలేని సామాన్య ప్రజలు దూరంగా నిలబడ్డారు.

“సాహిత్యం గొప్పగా ఉండాలంటే సామాన్యులకు అర్థం కాకూడదా? కఠినమైన భాషలో రాస్తేనే రచనకు గౌరవం వస్తుందా?” అని ఆ పదాలు గురజాడను అడిగాయి.

“భాష ప్రజల మధ్య పుట్టాలి. వారి మాటలతో పెరగాలి. వారు నవ్వినప్పుడు నవ్వాలి; ఏడ్చినప్పుడు వారి కన్నీటికి స్వరం కావాలి. ప్రజలకు అర్థంకాని భాషలో రాసిన సాహిత్యం తలుపులు మూసిన మందిరంలోని గంటలాంటిది. అది మోగినా ప్రజల జీవితంలో ప్రతిధ్వనించదు,” అన్నారు గురజాడ.

అప్పుడే బయట నుంచి గిడుగు రామమూర్తి స్వరం వినిపించింది. “తెలుగు ఇలా తేనలూరకపోతే, పండిత భాషను సామాన్యుడు ఎలా మోయగలడు?” అని ఆయన నిట్టూర్చాడు. ఆ మాట వినగానే తలపై మోపిన పదాల బరువు ఒక్కసారిగా కుప్పకూలింది. కఠినమైన పండిత పదాలు మెల్లగా కరిగిపోయి, ప్రజలు నిత్యం మాట్లాడుకునే సహజమైన మాటలుగా మారి వీధుల్లోకి నడిచాయి.

“వాడుక భాషలో రాస్తే సాహిత్య సౌందర్యం తగ్గిపోదా?” అని గిరీశం అడిగాడు. “సౌందర్యం కఠినమైన పదాల్లో ఉండదు. సరైన భావాన్ని సహజంగా పలికించే మాటలో ఉంటుంది. ప్రజల జీవితం సాహిత్యంలోకి వచ్చినప్పుడు వారి భాష కూడా రావాలి. భాషను ప్రజల నుంచి దూరం చేయడం అంటే సాహిత్యాన్ని జీవితం నుంచి దూరం చేయడమే,” అన్నారు గురజాడ.

గదిలోని పుస్తకాలు తమ తలుపులు తెరిచాయి. అక్షరాలు బయటకు వచ్చి ప్రజలతో మాట్లాడడం ప్రారంభించాయి. రైతు తన పొలం గురించి చెప్పాడు. కార్మికురాలు తన కష్టం గురించి మాట్లాడింది. ఒక బాలిక తన కలలను పంచుకుంది. వారి మాటలన్నీ పుస్తకాల్లోకి ప్రవేశించాయి.

“ఇప్పుడు ఈ పుస్తకాలకు ప్రాణం వచ్చింది,” అంది మధురవాణి. “ప్రజల అనుభవాలను స్వీకరించినప్పుడే సాహిత్యం జీవిస్తుంది,” అన్నారు గురజాడ.

దేశం అంటే మనుషులు

ఒక్కసారిగా గదిలోని గోడలు మాయమయ్యాయి. వాటి స్థానంలో విశాలమైన దేశం కనిపించింది. ఒకవైపు రైతు పొలంలో చెమటోడుస్తున్నాడు. మరోవైపు కార్మికుడు ఎత్తైన భవనాన్ని నిర్మిస్తున్నాడు. పారిశుద్ధ్య కార్మికురాలు వీధిని శుభ్రం చేస్తోంది. ఉపాధ్యాయుడు పిల్లలకు పాఠం చెబుతున్నాడు. వైద్యురాలు రోగిని పరీక్షిస్తోంది. సరిహద్దులో సైనికుడు మంచులో నిలబడి ఉన్నాడు.

వారి శ్రమతో దేశం నడుస్తోంది. కానీ వారి మధ్య కులం, మతం, ధనం, ప్రాంతం పేర్లతో గోడలు పెరుగుతున్నాయి. గిరీశం తన చరవాణిని పైకెత్తి, “నేను ప్రతిరోజూ దేశభక్తి గురించి సందేశాలు పంపుతున్నాను. పండుగ రోజుల్లో జెండా బొమ్మను కూడా పెట్టుకుంటాను. సభల్లో నినాదాలు చేస్తాను. అంతకంటే ఇంకేం చేయాలి?” అని అడిగాడు.

గురజాడ అతని చేతిలోని చరవాణిని కిందకు దింపుతూ ఇలా పలికారు:

“దేశాభిమానం నాకు కద్దని
వొట్టి గొప్పలు చెప్పుకోకోయ్
పూని ఏదైనాను ఒక మేల్
కూర్చి జనులకు చూపవోయ్.”

“దేశభక్తి నినాదంలో మాత్రమే ఉండదు. ఆకలితో ఉన్నవారికి అన్నం అందించడంలో ఉంటుంది. అన్యాయాన్ని ప్రశ్నించడంలో, స్త్రీని గౌరవించడంలో, రైతు శ్రమకు విలువ ఇవ్వడంలో, తన విధిని నిజాయతీగా నిర్వహించడంలో ఉంటుంది. పొరుగువాడి కష్టంలో తోడుగా నిలవడం కూడా దేశసేవే,” అన్నారు గురజాడ.

అనంతరం ఆయన స్వరం గదిని దాటి వీధుల్లోకి విస్తరించింది:

“దేశమంటే మట్టి కాదోయ్
దేశమంటే మనుషులోయ్.”

ఆ పంక్తులు వినగానే నేలపై ఉన్న దేశపటం గుండెలా కొట్టుకోవడం ప్రారంభించింది. దానిలోని నదులు రక్తనాళాలుగా, రహదారులు నరాలుగా మారాయి. దేశం ఒక భూభాగం మాత్రమే కాదని, కోట్ల మంది మనుషుల జీవన సమాహారమని ఆ దృశ్యం తెలియజేసింది.

“దేశాన్ని ప్రేమిస్తున్నామని చెప్పేవారు దేశంలోని మనుషులను కులం, మతం పేరుతో ద్వేషిస్తే దానిని దేశభక్తి అనవచ్చా? జెండాను గౌరవిస్తూ పక్కనున్న మనిషిని అవమానిస్తే, ఆ గౌరవానికి అర్థం ఉంటుందా?” అని మధురవాణి అడిగింది.

గురజాడ సమాధానంగా తన గేయంలోని మరో భాగాన్ని పలికారు:

“మతం వేరైతేను యేమోయ్
మనసు లొకటై మనుషులుంటే.”

ఆ పంక్తులు వినగానే మతాల పేర్లతో నిర్మించిన గోడలకు తలుపులు మొలిచాయి. పిల్లలు ఆ తలుపులను తెరిచి ఒకరి దగ్గరకు మరొకరు పరుగెత్తారు.

“మతం మనిషిలో మంచితనాన్ని పెంచాలి. మరో మనిషిని ద్వేషించే ఆయుధంగా మారకూడదు. ప్రార్థనా పద్ధతులు వేరైనా మనిషి కన్నీటి రుచి ఒక్కటే. ఆకలికి మతం లేదు; బాధకు కులం లేదు; ప్రేమకు సరిహద్దులు లేవు,” అన్నారు గురజాడ.

శ్రమ, సంపద, సమాజం

ఆ సమయంలో పొలంలో పనిచేస్తున్న రైతు చేతిలోని మట్టి గదిలోకి ఎగిరివచ్చింది. కార్మికుడి నుదుటి నుంచి జారిన చెమట చుక్క దానిపై పడింది. మట్టి, చెమట కలిసిన చోట ఒక పెద్ద వృక్షం మొలిచింది. దాని కొమ్మలపై పంటలు, పుస్తకాలు, పనిముట్లు, వస్త్రాలు, ఔషధాలు పూశాయి.

ఆ వృక్షాన్ని చూపిస్తూ గురజాడ పలికారు:

“దేశమనియెడి దొడ్డ వృక్షం
ప్రేమలను పూలెత్తవలెనోయ్
నరుల చమటను తడిసి మూలం
ధనం పంటలు పండవలెనోయ్.”

“దేశ సంపద కొద్దిమంది చేతుల్లోనే నిలిచిపోతే ఈ వృక్షం ఎండిపోతుంది. శ్రమించే వారి చెమటకు గౌరవం లభించాలి. రైతు పండించిన అన్నం తినే మనిషి రైతు బాధను కూడా అర్థం చేసుకోవాలి. కార్మికుడు నిర్మించిన భవనంలో నివసించే మనిషి అతని శ్రమను తక్కువగా చూడకూడదు,” అన్నారు గురజాడ.

వృక్షంలోని ఒక కొమ్మ బంగారంతో నిండిపోయింది. దాని బరువుతో ఆ కొమ్మ విరిగింది. మరో కొమ్మపై ప్రేమ పూలు పూశాయి. ఆ కొమ్మ మరింత బలంగా పెరిగింది. “సంపద మనిషిని పెద్దవాడిగా చూపవచ్చు. కానీ మరొకరి శ్రమను గౌరవించే గుణమే అతన్ని నిజంగా గొప్పవాడిని చేస్తుంది,” అంది మధురవాణి.

“దేశాభివృద్ధి అంటే భవనాల ఎత్తు మాత్రమే కాదు. ప్రతి మనిషికీ తిండి, విద్య, ఆరోగ్యం, ఉపాధి లభించాలి. ప్రజల జీవితం మెరుగుపడకపోతే అభివృద్ధి గురించి చెప్పే మాటలు అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోతాయి,” అన్నారు గురజాడ.

స్వార్థం నుంచి సమాజం వైపు

రామప్ప పంతులు తన లెక్కల పుస్తకాన్ని తెరిచి, “ప్రతి ఒక్కరూ తమ ప్రయోజనమే చూసుకుంటున్న ఈ కాలంలో మనిషి తన స్వార్థాన్ని కొంత తగ్గించుకొని ఇతరులకు తోడుగా నిలవగలడా?” అని అడిగాడు.

గురజాడ ఇలా పలికారు:

“సొంత లాభం కొంత మానుకు
పొరుగు వానికి తోడుపడవోయ్.”

ఆ పంక్తులు వినగానే లెక్కల పుస్తకంలోని అంకెలు చిన్న చేతులుగా మారి ఒకదానితో మరొకటి కలిశాయి. “మన అవసరాలను పూర్తిగా వదులుకోవాలని ఈ పంక్తులు చెప్పడం లేదు. మన సుఖం కోసం మరొకరి జీవితాన్ని కష్టాల్లోకి నెట్టకూడదని చెబుతున్నాయి. వ్యక్తిగత అభివృద్ధితోపాటు సమాజ శ్రేయస్సును కూడా కోరాలి,” అన్నారు గురజాడ.

“తమకంటే ఇతరులు బాగుపడితే మనుషులు నిజంగా సంతోషించగలరా?” అని గిరీశం అడిగాడు. గురజాడ అతనివైపు చూస్తూ పలికారు:

“ఓర్వలేమి పిశాచి దేశం
మూలుగులు పీల్చేసెనోయ్,
పరుల మేలుకు సంతసిస్తూ
ఐకమత్యం నేర్చవోయ్.”

“ఎదుటివారి విజయాన్ని మన ఓటమిగా భావించకూడదు. అసూయ మనశ్శాంతిని హరిస్తుంది; మనుషుల మధ్య దూరాన్ని పెంచుతుంది. పరుల మేలును కోరే విశాల హృదయమే ఐకమత్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది,” అన్నారు గురజాడ.

“ఎదుటివారి సంపదను చూసి బాధపడే మనిషి తన దగ్గర ఉన్న ఆనందాన్ని కూడా అనుభవించలేడు. మరొకరి పతనాన్ని కోరుకున్నంత మాత్రాన మన జీవితం ఉన్నతంగా మారదు,” అంది మధురవాణి.

గురజాడ ఆమె మాటలను కొనసాగిస్తూ, “పరుల కలిమికి పొర్లి ఏడ్చే—పాపికెక్కడ సుఖం కద్దోయ్,” అని పలికారు. “సమాజం అంటే పక్కపక్కన నివసించే మనుషుల సమూహం మాత్రమే కాదు; ఒకరి కష్టంలో మరొకరు నిలిచే అనుబంధం,” అన్నారు.

రామప్ప పంతులి లెక్కల పుస్తకంలోని “నా లాభం” అనే మాట చెరిగిపోయింది. దాని స్థానంలో “మన మేలు” అనే మాట వెలిగింది.

అంతరాత్మ న్యాయస్థానం

అకస్మాత్తుగా గది న్యాయస్థానంగా మారింది. న్యాయమూర్తి కుర్చీ ఖాళీగా ఉంది. నిందితుల బోనులో “సమాజం” నిలబడి ఉంది. సాక్షులుగా పూర్ణమ్మ, బుచ్చమ్మ, మధురవాణి ఉన్నారు. గిరీశం తన మాటలతో తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. రామప్ప పంతులు ప్రతి తప్పుకూ ఒక లెక్క చెబుతున్నాడు.

“ఈ న్యాయస్థానానికి న్యాయమూర్తి ఎవరు?” అని బుచ్చమ్మ అడిగింది. “మానవత్వం” అన్నారు గురజాడ.

అందరూ మానవత్వం కోసం వెతికారు. అది పుస్తకాల్లో కనిపించలేదు. దేవాలయంలో లేదు. సంపద పెట్టెలో లేదు. చివరకు గిరీశం చరవాణిలో బంధించబడి కనిపించింది. చాలా కాలంగా దాని మాట వినకపోవడంతో అది చిన్నదైపోయింది.

మధురవాణి దానిని బయటకు తీసి అరచేతిలో పెట్టుకుంది. “ఇది మళ్లీ బలపడుతుందా?” అని అడిగింది. “మనిషి మరొకరి బాధను అర్థం చేసుకున్న ప్రతిసారీ దీనికి బలం వస్తుంది. తప్పును చూసి మౌనంగా ఉండకుండా ప్రశ్నించిన ప్రతిసారీ ఇది మేల్కొంటుంది. స్వార్థాన్ని తగ్గించి ఇతరులకు తోడుగా నిలిచిన ప్రతిసారీ ఇది వెలుగుతుంది,” అన్నారు గురజాడ.

అంతరాత్మ గుండె కొట్టుకోవడం ప్రారంభించింది. ప్రతి గుండె చప్పుడు ఒక ప్రశ్నగా వినిపించింది: స్త్రీని దేవతగా పొగిడే సమాజం ఆమెను మనిషిగా ఎందుకు గౌరవించదు? చదువు పెరిగినా కులవివక్ష ఎందుకు తగ్గడం లేదు? మతం పేరుతో మనుషుల మధ్య గోడలు ఎందుకు కడుతున్నారు? వివాహం అనుబంధంగా కాకుండా ఆర్థిక బేరంగా ఎందుకు మారుతోంది? దేశభక్తి గురించి మాట్లాడేవారు పేదల బాధను ఎందుకు పట్టించుకోవడం లేదు?

ఆ ప్రశ్నలకు ఎవరూ సమాధానం చెప్పలేకపోయారు. న్యాయమూర్తి కుర్చీలో అంతరాత్మ కూర్చొని ప్రతి ఒక్కరి ముందు ఒక అద్దాన్ని ఉంచింది.

“న్యాయస్థానం తీర్పు చెప్పదా?” అని గిరీశం అడిగాడు. “మార్పు మరొకరి నుంచి ప్రారంభం కావాలని ఎదురుచూసే ప్రతి మనిషీ ఈ కేసులో భాగమే. అందువల్ల ప్రతి ఒక్కరూ తమను తాము పరిశీలించుకోవాలి. తప్పును గుర్తించడం మొదటి అడుగు; దానిని సరిచేయడమే నిజమైన తీర్పు,” అన్నారు గురజాడ.

సమాజం ఆలోచనల్లో గురజాడ దారి

తెల్లవారుజాము సమీపించింది. పాత్రలు తిరిగి పుస్తకంలోకి వెళ్లాల్సిన సమయం వచ్చింది. మొదట పూర్ణమ్మ పుస్తకంలోకి వెళ్లింది. ఈసారి ఆమె చేతిలో పూలమాల లేదు; తన భవిష్యత్తును రాసుకునే కలం ఉంది. తరువాత బుచ్చమ్మ వెళ్లింది. ఆమె అడుగులకు అడ్డంగా ఉన్న గొలుసులు తొలగిపోయాయి. రామప్ప పంతులు తన లెక్కల పుస్తకాన్ని మూసి పక్కన పెట్టాడు.

గిరీశం పుస్తకంలోకి వెళ్లేముందు, “మీరు నన్ను ఎందుకు పూర్తిగా మార్చలేదు?” అని గురజాడను అడిగాడు. “నిన్ను నేను మార్చితే అది రచయిత చేసిన మార్పు మాత్రమే అవుతుంది. నీలాంటి వారిని గుర్తించి సమాజం మారితేనే అది నిజమైన పరివర్తన అవుతుంది. పాత్రను మార్చడం సులభం; మనస్తత్వాన్ని మార్చడం కష్టం,” అన్నారు గురజాడ.

“అయితే నేను ప్రతి కాలంలోనూ ఉంటానా?” అని గిరీశం అడిగాడు. “అబద్ధానికి ఆకర్షణ ఉన్నంతకాలం నువ్వు ఉంటావు. మాటను నమ్మేముందు దాని వెనుక ఉన్న ఉద్దేశాన్ని ప్రజలు పరిశీలించడం ప్రారంభించిన రోజు నీ ప్రభావం తగ్గిపోతుంది,” అన్నారు గురజాడ. గిరీశం తన చేతిలో అద్దంగా మారిన చరవాణిని చూసుకొని నెమ్మదిగా పుస్తకంలోకి వెళ్లిపోయాడు.

పాత్రలందరూ ఒక్కొక్కరుగా పుస్తకంలోకి వెళ్లిపోయారు. మధురవాణి మాత్రం గురజాడతో చివరి మాట మాట్లాడేందుకు అక్కడే ఉండిపోయింది.

“మీరు మళ్లీ ఎప్పుడు వస్తారు?” అని ఆమె అడిగింది.

గురజాడ కిటికీ బయటకు చూశారు. పాఠశాలకు వెళ్తున్న బాలిక చేతిలో పుస్తకం కనిపించింది. పొలంలో రైతు నేలను దున్నుతున్నాడు. వేర్వేరు మతాలకు చెందిన పిల్లలు ఒకే చెట్టు నీడలో ఆడుకుంటున్నారు. ఒక యువతి తన జీవితానికి సంబంధించిన నిర్ణయాన్ని తానే తీసుకుంటోంది. ఒక యువకుడు కట్నం తీసుకోనని తన కుటుంబానికి చెబుతున్నాడు. ఒక ఉపాధ్యాయుడు పిల్లలకు వారు మాట్లాడే భాషలో పాఠం చెబుతున్నాడు.

“నేను ఎక్కడికీ వెళ్లలేదు మధురవాణీ. అన్యాయాన్ని చూసి ఎవరైనా ప్రశ్నిస్తే—ఆ ప్రశ్నలో నేనున్నాను. ప్రజలు మాట్లాడే భాషలో సాహిత్యం పుడితే—ఆ భాషలో నేనున్నాను. స్త్రీ తన హక్కు కోసం నిలబడితే—ఆ ధైర్యంలో నేనున్నాను. కులమతాలకు అతీతంగా ఒక మనిషి మరో మనిషికి తోడైతే—ఆ మంచితనంలో నేనున్నాను. దేశాన్ని మట్టిగా కాకుండా మనుషులుగా చూసినప్పుడు—ఆ భావంలో నేనున్నాను,” అన్నారు గురజాడ.

మధురవాణి పుస్తకం వైపు నడుస్తూ ఒక్కసారి వెనక్కి తిరిగింది. “మీ చిత్రపటానికి పూలమాల వేయడం సులభం. మీ పేరుతో సభలు నిర్వహించడం కూడా సులభమే. కానీ మీరు వేసిన ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతకడం, మీ ఆలోచనలను జీవితంలో పాటించడం కష్టం. అదే మీకు నిజమైన నివాళి కదా?” అని అడిగింది.

“అవును మధురవాణీ! రచయితను స్మరించడం అంటే అతని పేరును పలకడం మాత్రమే కాదు; అతని ఆలోచనలను ఆచరణలోకి తీసుకురావడం. పుస్తకాల్లో ఉండటం వల్ల మాత్రమే రచయిత జీవించడు. అతని మాటలు మనుషుల ఆలోచనలను మార్చినప్పుడు, అన్యాయాన్ని ప్రశ్నించే ధైర్యాన్ని ఇచ్చినప్పుడు, సమాజాన్ని మంచివైపు నడిపించినప్పుడు మాత్రమే అతను నిజంగా జీవిస్తాడు,” అన్నారు గురజాడ.

మధురవాణి చిరునవ్వుతో పుస్తకంలోకి వెళ్లిపోయింది. పుటలు మెల్లగా మూసుకున్నాయి. గురజాడ తన చేతిలో వెలిగిన కలాన్ని గది మధ్యలో ఉంచారు. అది నేలలోకి వేళ్లు దించి ఒక మొక్కగా మారింది. దాని కాగితపు ఆకులపై “మనిషి”, “మంచితనం”, “సమానత్వం”, “స్వేచ్ఛ”, “ప్రేమ”, “ఆచరణ” అనే మాటలు వెలిగాయి.

గురజాడ చిత్రపటంలోకి తిరిగి వెళ్లిపోయారు. అప్పటివరకు ఆగిపోయిన గడియారం మళ్లీ నడవడం ప్రారంభించింది. కానీ ఇప్పుడు అది కాలాన్ని మాత్రమే చూపడం లేదు. ప్రతి గంటకూ “సమాజం ఎంత ముందుకు నడిచింది?” అనే ప్రశ్నను వినిపిస్తోంది.

గోడపై నుంచి ఒక కాగితం కిందకు జారింది. దానిపై గురజాడ పంక్తులు వెలుగుతున్నాయి:

“దేశమును ప్రేమించుమన్నా
మంచి అన్నది పెంచుమన్నా.”

ఆ అక్షరాలు కాగితం నుంచి కిందకు దిగి గది తలుపు తెరిచి వీధిలోకి నడిచాయి. బయట పాఠశాలకు వెళ్తున్న ఒక బాలుడు వాటిని చూసి, “మీరు ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు?” అని అడిగాడు.

“దేశాన్ని వెతకడానికి,” అన్నది ఒక అక్షరం.

“దేశం ఇక్కడే ఉందిగా!” అంటూ బాలుడు నేలను చూపించాడు.

అప్పుడు అక్షరాలన్నీ ఒకే స్వరంతో, “దేశం నేలలో మాత్రమే లేదు. నీ పక్కన నడుస్తున్న మనిషిలో ఉంది. అతని ఆకలిలో, శ్రమలో, ఆశలో, గౌరవంలో ఉంది,” అని సమాధానమిచ్చాయి.

అవి ముందుకు నడుస్తూ ఒక గీతంగా మారాయి:

“దేశమంటే మట్టి కాదోయ్
దేశమంటే మనుషులోయ్.”

ఆ గీతం వీధిని దాటి ఆకాసమంతా వ్యాపించింది. రైతు, కార్మికుడు, బాలిక, స్త్రీ, కులం పేరుతో అవమానించబడిన మనిషి, మతం పేరుతో దూరం చేయబడిన కుటుంబం—అందరూ ఆ గీతాన్ని విన్నారు. ఒక్కసారి తమలోకి తాము చూసుకున్నారు.

గురజాడ కలం వారి హృదయాలపై చెరగని వెలుగు అక్షరాలతో ఇలా రాసింది:

“ఏళ్లు గడిచినంత మాత్రాన సమాజం ముందుకు వెళ్లదు; మనుషుల ఆలోచనలు మారినప్పుడే నిజమైన ప్రగతి మొదలవుతుంది.”

ప్రగతి అనేది గతి మార్చె ఆలోచన అందరి కోసం ఒక్కడు, ఒక్కని కోసం అందరూ అనే నిష్కామకర్మ. అప్ప్పుడే ప్రతి ఒక్కరిలో గురజాడ అదే గురు..జాడ.