మధురగీతాలు – మనోహరదృశ్యాలు-52

[సంచిక కోసం ‘శంతనూ – శర్మిష్ఠ’ ప్రత్యేకంగా రచిస్తున్న సినిమా పాటల శీర్షిక.]

గాలికీ కులమేది?
ఏదీ.. నేలకు కులమేదీ?
మింటికీ మరుగేదీ?
ఏదీ కాంతికి నెలవేది?

కొన్ని పాటలు వింటుంటే మనసు ప్రశాంతంగా అయిపోతుంది. అనేక ఆలోచనలు చెలరేగుతుంటాయి. కానీ, ప్రశాంత పాల సముద్రంలో చెలరేగే నిశ్శబ్ద అలల్లాంటి  అలలు అవి.  అలజడి కలిగించే అలలు కావు. ఇందుకు కారణం పాటలోని పదాలు కలిగించే భావమా? పాట ఆధారిత రాగమా? గాయని స్వరంలో పలికే ప్రశ్న భావనతో పాటూ కూడుకున్న సాంత్వన కలిగించే అవగాహనా? ఇవన్నీ కలగలసి ఒక మధురమైన, మరపురాన్ని గీతాన్ని సృజించాయి. ‘కర్ణ’ (1964) సినిమాలో ఈ పాట సినిమాకే హైలైట్ గా నిలుస్తుంది. సినిమా తెలిసినా, తెలియకున్నా ఈ పాట మాత్రం తెలియని వారుండరు.

ఆ కాలంలో కళాకారులు సామాజిక సమరసత కోరేవారు. ప్రజలు కూడా కులమత భేదాలు మరవాలనే ప్రయత్నించేవారు. విశాల భావాలను ప్రదర్శించాలని తపనపడేవారు.  ఇప్పటిలాగా ప్రతి విషయంలో కులం, మతం, ప్రాంతం వంటివి చూసి గోల చేయటాన్ని,  అనాగరికంగా, మూర్ఖత్వంగా,  దేశ వ్యతిరేక చర్యగా, దిగజారుడుతనంగా భావించేవారు. అందుకనే అవకాశం దొరికినప్పుడల్లా పాటలలో విశాల భావాలను ప్రదర్శించేవారు. సమైక్య భావాన్ని చాటి చెప్పేవారు. ఐకమత్యం ప్రాధాన్యాన్ని వివరించారు.

హమ్ ఆపస్  మే లడ్ బైఠేతో దేశ్ కో కోన్ సంభాలేగా?
కోయీ బాహర్ వాలా అప్నే ఘర్ సే హమే నికాలేగా
దీవానో హోష్ కరో

‘పిచ్చి వాళ్లలారా తెలివి తెచ్చుకోండి. మనలో మనం కొట్టుకుంటూ ఉంటే, దేశాన్ని రక్షించేదెవరు?  బయటవాడెవడో వచ్చి మన ఇంట్లోంచి మనల్నే వెడల నడుపుతాడు. ఐకమత్యం పాటించండి’ అంటాడు హీరో ‘దేశ్ ప్రేమీ’ సినిమాలో. ఆ పాత్ర స్వతంత్ర పోరాటంలో పాల్గొన్న వ్యక్తి. వారు ఐకమత్యం ప్రాధాన్యాన్ని గ్రహించినవారు. ప్రతి చిన్న విషయంలో ఏదో ఒకటి లాగి, పీకి గోల చేసి, తమ గొప్పతనాన్ని, ఆధిక్యాన్ని,  విచ్ఛిన్నకరమైన ధోరణలు ప్రదర్శించటమే ఆదర్శం, గొప్పతనం, తెలివి  అన్నట్టు ప్రవర్తించే సమకాలీన సమాజాన్ని చూస్తుంటేనే మనం భౌతికంగా అభివృద్ధి చెందుతున్నా, మానసికంగా పశు స్థాయిని దాటి దిగజారుతున్నామనిపిస్తుంది. అందుకే ఇప్పటి సినిమాల్లో ఇలాంటి పాటలు ఊహకు కూడా అందవు.

మహాభారతంలో కర్ణుడు ఆకర్షణీయమైన పాత్ర. విషాదాంత నాయకుడు. లెక్క ప్రకారం మంచి వైపు ఉండాల్సిన వాడయినా, పలు కారణాల వల్ల దుష్ట చతుష్టయంలో ఒకడయ్యాడు. ముఖ్యంగా రాజవంశీకుడై కూడా, సూత పుత్రుడిగా గుర్తింపు పొంది వివక్షకు గురయ్యాడు. ఎంతో ప్రతిభావంతుడై ఉండి కూడా ఇలా కులం అధారంగా అడుగడుగునా తన ఉనికిని నిరూపించుకునేందుకు, ప్రతిభకు తగ్గ గౌరవం పొందేందుకు  పోరాటం చేయాల్సి రావటం అతని మనస్సును గాయపరుస్తుంది. ఆ గాయం వల్ల కలిగే వేదనకు  సాంత్వననిస్తూ, కుల భావన వల్ల ప్రదర్శించే వివక్ష ఎంత మూర్ఘత్వం, అర్ధవిహీనమో ఒక్క పరుషమైన వాక్యం లేకుండా, దూషణ లేకుండా, సౌమ్యంగా , తార్కికంగా, ఆలోచనాత్మకంగా, ఖండించే వీలులేనిరీతిలో  ప్రదర్శిస్తుందీ పాట.

వీచే గాలి వివక్షత చూపదు.

‘దేవుడి గుడిలోనైనా పూరి గుడిసెలోనైనా
గాలి ఇసిరికొడితే దీపముండదు
ఆ దీపముండదు’

సార్వజనీన  సత్యం. జాలాది రచన ఇది. ఇలాంటి సార్వజనీన సత్యాన్ని చెప్తూ, ఒక వాదనను తయారు చేస్తుంది ‘గాలికీ కులమేది?’ పాట. ‘కర్ణ’ తమిళ సినిమా తెలుగులోకి డబ్ చేశారు. డబ్బింగ్ పాట రాయటం కత్తి మీద సాములాంటిది. భావం మారకూడదు. పెదిమల కదలికలకు  తగ్గట్టు పదాలు వాడాలి. విశ్వనాథన్ రామమూర్తి ‘శుద్ధసావేరి’ రాగంలో రూపాందించారీ పాటను. శద్ధసావేరీ రాగం కరుణ రసానికి పెట్టింది పేరు. జాలి, దయ, భక్తితో కూడిన వేదన, భగవంతుడి కోసం తీవ్రమైన తపన వంటి భావాలను ఈ రాగం ప్రదర్శిస్తుంది. అందుకే త్యాగరాజు, ముత్తుస్వామి దీక్షితార్, శ్యామశాస్త్రిలు ఈ రాగాన్ని తరచువాడేరు.

సంగీత దర్శకుడు సందర్భం లోతును అర్థం చేసుకుని ఆ సందర్భంలో  ప్రదర్శించ వలసిన భావాన్ని ప్రదర్శించే రాగాన్ని ఎంచుకుని, దాన్ని సరళం చేసి పాటను రూపొందించటంతో సగం పని అయిపోతుంది. ఆ తరువాత సందర్భానికి తగ్గ భావనలను బాణీలో ఒదిగి ప్రదర్శించే కవి కావాలి.

తమిళంలో కణ్ణదాసన్ రాసిన ఈ పాటను తెలుగు భాషలో డాక్టర్ సి. నారాయణరెడ్డి రాశాడు. తమిళ పాట బాణీ తీసుకున్నారు. చల్లగా వీచే గాలి లాంటి బాణీకి తగ్గ భావం తమిళంలో ఉంది. దాన్ని ఎక్కడా పెదవుల కదలికలో తేడా రాకుండా స్వతంత్ర గీతం రచించినట్టు రచించాడు నారాయణ రెడ్డి. తమిళంలోని వేదాంత తత్త్వాన్ని సరళం చేసి, తెలుగు సందర్భానికి, సమాజానికి తగ్గ రీతిలో పాటను రచించాడు సినారె. నిజానికి సినిమా పాటలు రాయాలని ఉత్సాహం కలవారు ఇలాంటి పాటలను అధ్యయనం చేయాలి. తమిళ పాట భావం విధించిన పరిమితుల్లో లోబడుతూ తనదైన ప్రత్యేక రచనా పద్ధతిని ప్రదర్శించాడు సినారె.

కణ్ణుకూ కులమేదూ కణ్ణా
కరుణైకు ఇనమేదూ..

కన్నుకు కులముంటుందా? నా కన్నా? కరుణకు జాతి ఉంటుందా?

గాలికీ కులమేదీ, ఏదీ
నేలకు కులమేదీ..

ఎంత అద్భుతంగా ఒదిగిపోయింది. తమిళ భావాన్ని గుడ్డిగా అనుసరించలేదు. తనదైన ప్రత్యేకతను చూపిస్తూ ఆ భావం స్ఫురించేట్టు రచించాడు. పెదిమల కదలిక సరిగ్గా సరిపోతుంది.

‘ఆకాశంలో విభజనలున్నాయా? దీపం వెలిగితే చీకటి ఉంటుందా?’ అంటుంది తమిళ పాట. ‘మింటికి మరుగేది? ఏదీ కాంతికి నెలవేది?’ అంటుంది తెలుగు పాట. ఈ పాట ఆరంభంలోనే సుశీల పాటను ఎత్తుకున్న విధానంలోనే జాలి, కరుణలతో కూడిన సాంత్వన భావన కలుగుతుంది. ప్రశాంతంగా అనిపిస్తుంది. సుశీల పాటలో తీసిన దీర్ఘాలు, రాగాలు, ఆమె స్వరం పలికే జాలి, కరుణలతో పాటు ఒక రకమైన ధిక్కారం, అవగాహనలు పాట స్థాయిని పెంచుతాయి. ఇక పాటలోని వాయిద్యాలు ముఖ్యంగా వేణువు అద్భుతంగా వినిపిస్తుంది. ‘పాలనుంచి నెయ్యి తయారయినట్టే ఆ భగవంతుడి నుంచే జీవం పుడుతుంది. ధైర్య సాహసాల నుంచి కులాలు పుడతాయి. దీనిలో హెచ్చు తగ్గులేమిటి?’ ఇది తమిళ పాట భావం. లోతైన తాత్విక భావన. మూలంనుంచి వివక్ష భావనను నరికేసే ఆలోచన.

పాలకు ఒకటే తెలి వర్ణం
ఏదీ ప్రతిభకు కలదా స్థలభేదం
వీరులకెందుకు కులభేదం
అది మనసుల చీల్చెడు మతభేదం

‘పాలకు ఒకటే..’ దగ్గర తీసిన రాగం మనసును ఎక్కడికో లాక్కుని పోతుంది. అలా దీర్ఘం తీసేప్పుడు వేణువు ఒక్క సెకను మోగి ఆగిపోతుంది. అద్భుతం అనిపిస్తుంది ఆ బిట్. ఆ బిట్ ఒక్కదాని కోసం, సుశీల తీసిన రాగం కోసం పాట ఎన్ని మార్లు విన్నా తనివి తీరదు. ఇక పాటలో భావం గురించి ఎంత చెప్పుకున్నా తక్కువే. ‘అది మనసుల చీల్చెడు మతభేదం’. మనసులను చీల్చటమే గొప్పతనంలా భావించే సమాజానికి – ‘ప్రతిభకు కలదా స్థలభేదం’ అన్నా అర్థం కాదు. ‘అది మనసుల చీల్చెడు మతభేదం’ అంటే  అర్థం కాదు. దీన్లో లేని పోని అర్థాలు తీసి నానా యాగీ చేస్తారు. ఆందోళనతోనే  పేరు పొందటానికి అడ్డదారి తొక్కుతున్న సమాజంలో ఆందోళన జీవులే ప్రజలకు మార్గదర్శనం చేస్తారు. ప్రజల జీవితాలను ఆందోళన మయం చేస్తారు. తమిళంలోని తాత్వికతను వదలి, సారాన్ని సుందరంగా తెలుగులోకి మలచాడు కవి.

జగమున యశమే మిగులునులే
అది యుగముల కైనా చెదరదులే
దైవం నీలో నిలుచునులే 
ధర్మం నీతో నడచునులే

ఒక్క కఠినమైన పదం లేదు. ప్రబంధ  పదబంధాలను అత్యంత ప్రీతితో వాడే నారాయణ రెడ్డి ఎంతో సరళంగా, అలతి అలతి పదాలతో ఎంతో లోతైన భావాలతో పాటను రచించాడు. పాట వింటుంటే ఎంతటి అల్లకల్లోలంగా ఉన్నా మనసైనా, ప్రశాంత సాగరంలా, నిశ్శబ్దమైన అలలు చెలరేగే సముద్రంలా మారిపోతుంది. గాయని గొంతు నుండి వెలువడే స్వర తరంగాలు సంగీత చికిత్సలో భాగమైపోతాయి. ఆవేదనను, అశాంతిని అణచివేసి ఆనందంతో నింపుతాయి హృదయాన్ని.

ఈ పాట చిత్రీకరణలో ఎలాంటి ప్రత్యేకత లేదు. కర్ణుడి పాత్రధారి హావభావాలు చూపిస్తూ, అప్పుడప్పుడు అటూ ఇటూ నృత్యం చేస్తున్న వారిని చూపిస్తే సరిపోతుంది. ఈ పాట పూర్తిగా, బాణీ మీద, పాటలో భావం మీద, గాన సంవిధానం మీద ఆధారపడిన పాట. దృశ్యానికి అంత ప్రాధాన్యం లేదు. కాస్త కంటికి నచ్చేటట్టుంటే చాలు.

(‘గాలికీ కులమేది?’ పాటని యూట్యూబ్‌లో చూడవచ్చు:
https://www.youtube.com/watch?v=y814DCDy7qg)

‘కర్ణ’ అనగానే మరో పాట గుర్తుకు వస్తుంది. అది కూడా నారాయణ రెడ్డి రాసిందే. ఆ పాటలో చిత్రీకరణకు ఆధారాలున్నాయి. పాటలో వర్ణించినవి, వర్ణించినట్టు చూపిస్తే చాలు.

పెండ్యాల, రాగ కరహరప్రియలో రూపొందించిన ఈ పాట సుశీల పాడిన అత్యుత్తమ పాటలలో ఒకటి. డా. సి.నారాయణ రెడ్డి రాసిన పరమోత్కృష్టమైన పాటలలో ఒకటి. ‘దాన వీర శూర కర్ణ’ సినిమాలో కర్ణుడి పెంపుడు తల్లి, కర్ణుడిని సాకుతూ అతడికి విద్యాబుద్ధులు నేర్పిస్తూ, అతడికి లక్ష్య నిర్దేశనం చేస్తూ అందరిలోనూ అత్యుత్తముడిగా తన నడుమ నిలవాలన్న ఆకాంక్షను ప్రదర్శిస్తూ పాడే పాట ఇది. ‘గాలికీ కులమేదీ’ పాటలోని లలిత పదాలు ఇక్కడ ‘లలిత లలిత జల లహరుల ఊయలూగి..’ అంటూ ఒడ్డును ఒరుసుకుంటూ ప్రవహిస్తూ పారే నదిని తలపుకు తెస్తుంది పాట.

ఏ తల్లి నిను కన్నదో, నేను నీ తల్లి నైనానురా
నా వరాల తొలి పంటగా నీవు నా ఇంట వెలిశావురా.

పల్లవి లోనే కథ మొత్తం తెలిసిపోయింది. ఇక్కడి నుంచి పిల్లవాడిపై తల్లి ఆశలు ఆకాంక్షలను అత్యద్భుతంగా ప్రదర్శిస్తుందీ పాట. కర్ణుడి లక్షణాలను చక్కగా చెప్తుంది. ‘కర్ణుడి వ్యక్తిత్వాన్ని వివరింపుము?’ అన్న ప్రశ్నకు పుస్తకం ముట్టకుండా సమాధానం రాసేయవచ్చు ఈ పాట వింటే. ఇక పదాలు ప్రవాహం.

లలిత లలిత జల లహరుల ఊయల లూగినావు అలనాడే..
తరణ తరుణ రవి కిరణ పథమ్ముల సాగినావు తొలినాడే
అజస్త్ర సహస్ర నిజప్రభలతో అజేయుడవు కావలెరా..
నీ శౌర్యము గని వీరకర్ణుడని నిఖిల జగమ్ములు వినుతించవలెరా!

‘అజస్త్ర సహస్త్ర నిజప్రభ’ – ఏ శబ్ధం ఏ రసాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుందోనన్న శబ్ద శక్తి, శబ్ద ప్రభావ పరిజ్ఞానం ఉన్నవాడే ఇలా రాయగలడు. పిల్లవాడిగా నీటి అలలపై బుట్టలో తేలినప్పుడు ‘లలిత లలిత జల లహరులు’ అని లాలిత్యాన్ని ఒలకబోశాడు కవి. అస్త్రాల దగ్గరకు వచ్చేసరికి వీర రసాన్ని ఉత్పత్తి చేసే ‘ర’కార ప్రయోగంలో ‘అజస్త్ర సహస్త్ర నిజప్రభ’ అన్నాడు. అదీ గేయ రచన అంటే. దృశ్యం కలిగించని భావాన్ని అక్షరం కలిగిస్తుంది. అక్షరాలను పలికిన తీరు కలిగిస్తుంది. ప్రవాహ వేగం ఒక చోట మంద్రమై, ఒక సారి సుళ్లు తిరుగుతూ పోతుంది. కానీ ఆగదు అదీ ఈ పాట.

మచ్చ ఎరుంగని శీల సంపదకు స్వచ్ఛమైన ప్రతిరూపమై
బలి శిబి దధీచి వదాన్యవరులను తలదన్ను మహాదాతవై
అడిగిన దానికి లేదన్నది ఏనాడు నీ నోట రానిదై
నీ నామము విని దాన కర్ణుడని యుగయుగాలు నిన్ను స్మరియింపవలెరా..

చిత్రీకరణతో సంబంధం లేదు. పదాలు చిత్రం స్పష్టస్తున్నాయి. అసలు ఆ పదాలను వింటుంటేనే తేనె నోట్లో కరగుతున్న భావన కలుగుతుంది. ‘బలి శిబి దధీచి’ పేర్ల వరుసక్రమంలో పలకటం గొప్పగా అనిపిస్తుంది. ఈ వరుస క్రమంలో చమత్కారం చేశాడు కవి. Ascending, descending క్రమం  అని ఉంటుంది. మెట్లు పైకి ఎక్కటం, దిగటం లాంటిది. ఆరోహణ, అవరహోణ క్రమం.  దధీచి అందరికన్నా ప్రాచీనుడు. బలి త్రేతాయుగం వాడు. బలి నిజానికి సత్యయుగం వాడయినా, ‘వామనావతారం’ మాత్రం తరువాతనే.  విష్ణువు బలిని ప్రశ్నించినప్పుడు బలి – దధీచి శిబి తనకు ప్రేరణ అని చెప్తాడు. ఇక్కడ బాణీని అనుసరించి descending order లో వీరి పేర్లను చెప్తాడు కవి.

(‘ఏ తల్లి నిను కన్నదో’ పాటని యూట్యూబ్‌లో చూడవచ్చు:
https://www.youtube.com/watch?v=GNXv9uwBIgc)

‘కర్ణ’ సనిమా 1964 నాటిది. ‘దాన వీర శూర కర్ణ 1977’ నాటిది. కానీ ఈ పదమూడేళ్ల కాలంలో నారాయణ రెడ్డి కలం పదునులో కానీ, సుశీల స్వర మాధుర్యంలో కానీ ఎలాంటి మార్పు రాలేదు. పైగా ఇంకా మధురంగా అనిపిస్తుంది. అయితే ఈ పాటలు వింటుంటే వాటి మాధుర్యాన్ని అనుభవిస్తుంటే మనసు బాధతో మూలుగుతుంది. ‘గాలికీ కులమేది?’ కానీ, ‘ఏ తల్లి నిను కన్నదో’ కానీ ప్రదర్శించే నాణ్యత అత్యుతమమైనది. రెండు పాటల్లో కళాకారుల సామాజిక బాధ్యత కనబడుతుంటుంది. సంగీత దర్శకులు అత్యుత్తమ సంగీతాన్ని అందించేందుకు, గేయ రచయితలు పరమోత్తమైన రీతిలో గేయ రచన చేసేందుకు, గాయనీ గాయకులు అత్యుత్తమ గాన  స్థాయి ప్రదర్శించేందుకు కంకణబద్ధులై ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. వారు ప్రజలను మెప్పించేందుకు కాదు, తమకు భగవంతుడిచ్చిన కళాప్రతిభకు సంపూర్ణ న్యాయం చేస్తూ అత్యుత్తమ కళా  ప్రదర్శన చేయాలన్న పట్టుదల, దీక్షలను ప్రదర్శించారు. ప్రజలు మెచ్చటం అన్నది స్వాభావికం. అత్యుత్తమ కళా ప్రదర్శన ద్వారా వ్యాపార విలువలూ సాధించేవారు. కానీ ఎప్పుడయితే కళ వ్యాపారానికి ఊడిగం చేయటం మొదలయిందో.. ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు.. మనం అనుభవిస్తున్నది అదే!

(మళ్ళీ కలుద్దాం)

శంతనూ - శర్మిష్ఠ