ప్రముఖ కవి, కథకులు, అనువాదకులు శ్రీ ఎలనాగ ప్రత్యేక ఇంటర్వ్యూ

[‘ఆత్మలో రెక్కల పక్షి’ అనే కవితాసంపుటిని వెలువరించిన శ్రీ ఎలనాగ ప్రత్యేక ఇంటర్వ్యూ అందిస్తున్నాము.]

సంచిక టీమ్: నమస్కారం ఎలనాగ గారూ.

ఎలనాగ: నమస్కారం.

~

ప్రశ్న 1: ‘అనువాద మధు బిందువులు’ అనే శీర్షికతో సంచికలో ప్రచురితమైన 52 అనువాద కవితలను ‘ఆత్మలో రెక్కల పక్షి’ అనే పేరుతో పుస్తకంగా వెలువరించినందుకు అభినందనలు. ఇది మీ ఎన్నో పుస్తకం? ఎన్నో కవితా సంకలనం?

జ: నా మొత్తం రచనలలో ఇది 41వది. ఆంగ్లంనుండి తెలుగులోకి చేసిన కవిత్వ అనువాదాలలో ఐదవది.

ప్రశ్న 2: మీరు కవి, కథకులు, అనువాదకులు. వ్యాసకర్త. మీ సాహితీ ప్రస్థానం ఎప్పుడు, ఏ ప్రక్రియతో మొదలైందో పాఠకులకు తెలియజేస్తారా?

జ: నేను పదవ తరగతిలోనో పదకొండవ తరగతిలోనో ఉన్నప్పుడు (1968 – 1969 ప్రాంతంలో) నా మొదటి కవిత కరీంనగర్ నుండి వెలువడుతుండిన గౌతమి అనే పత్రికలో అచ్చైంది. కానీ అంతకు మూడు సంవత్సరాల ముందే కవితలు రాయడం మొదలు పెట్టాను. అయితే వాటిని ఎవరికీ చూపించలేదని జ్ఞాపకం. ఒకవేళ నా ఊహ తప్పు అనుకుంటే, మా అన్నయ్యకు చూపించి ఉంటాను. కొన్నేళ్ల తర్వాత వ్యాసాలు కూడా రాయడం మొదలు పెట్టాను. ఆ విధంగా నేను రాసిన ఒక వ్యాసం 1976 లో భారతి పత్రికలో అచ్చయింది. దాని శీర్షిక ‘భాషా, ప్రాసా, సామాజిక ప్రయోజనమూ – కవిత్వంలో’. అప్పుడు నేను సాహిత్యరంగంలో అనామకుడిని కనుక, ఆ వ్యాసం అచ్చు అవదని అనుకున్నాను. కానీ ఆశ్చర్యకరంగా, అనూహ్యంగా, నమ్మలేని విధంగా అది అచ్చయింది.

ప్రశ్న 3: ‘ఎలనాగ’ అనే కలం పేరుని ఎప్పుడు, ఎలా, ఎందుకు ఎంచుకున్నారు?

జ: నా మొదటి కవితా సంపుటి, ‘వాగంకురాలు’ (2009) వెలువడేంత వరకు నాగరాజు సురేంద్ర అనే పేరుతోనే రాశాను. నా మొదటి ప్రచురిత రచన ఐన ‘కలుపు మొక్క’ (2005) కూడా డాక్టర్ ఎన్. సురేంద్ర పేరుతోనే అచ్చయింది. ఆకాశవాణిలో నా మూడు నాలుగు లలిత సంగీత గీతాలు కూడా ఆ పేరుతోనే ఉన్నాయి. వాటిని ఇప్పటికీ ఆ పేరుతోనే ప్రసారం చేస్తున్నారు.

మా ఊరు పేరు ఎలగందుల, మా ఇంటిపేరు నాగరాజు. వాటిలోంచి కొంత కొంత తీసుకుని కలపడం వలన ఆ కలంపేరు తయారైంది. దీని రూపకల్పనలో నా అన్నయ్య నాగరాజు రామస్వామిది ప్రధాన పాత్ర.

ప్రశ్న 4: మీరు స్వయానా కవి, అయినా, అనువాద కవితల వైపు మళ్ళేలా మిమ్మల్ని ఏది ప్రేరేపించింది? మీ తొలి అనువాదం ఏది?

జ: నేను చేసిన మొట్టమొదటి అనువాదం ‘కలుపు మొక్క’ అనే నవలిక. దాని మూల రచయిత సోమర్సెట్ మామ్. దీనికి ఒక నేపథ్యం ఉంది: నేను 1980 నుండి 1986 వరకు నైజీరియాలోని ప్రభుత్వాసుపత్రులలో పని చేశాను. అప్పుడు తెలుగు పుస్తకాలకు దూరమయ్యాను. ఇండియా నుండి తీసుకుపోయినవి ఎన్ని రోజులు వస్తాయి? కాబట్టి మామ్, స్విఫ్ట్, బెర్నార్డ్ షా, బెర్ట్రండ్ రసెల్ మొదలైన ప్రసిద్ధుల ఆంగ్లపుస్తకాలను నైజీరియాలోనే కొనుక్కుని చదివాను. ఆ క్రమంలో నాకు ఆంగ్లం మీది మక్కువ ఎక్కువైంది. దీనికి ముఖ్యకారణం మామ్ ఇంగ్లీష్. I was indeed enamoured of it; I still am. హైస్కూల్లో ఉన్నప్పుడు లెక్కలు తప్ప అన్ని సబ్జెక్టుల్లో ప్రతిసారి నాకు గరిష్ఠమైన మార్కులు వచ్చేవి. ఆ విధంగా నాకు ఆంగ్లం మీద ఇష్టం, కొంతవరకు పట్టు ముందునుండే ఉన్నాయి. మామ్, తదితరుల పుస్తకాలను నేను అందరిలాగా మామూలుగా చదవలేదు. నాకు తెలియని ప్రతి పదాన్ని అండర్‌లైన్ చేసి, వాటి అర్థాలను నిఘంటువులో చూసి ఆ పేజీల మీదనే రాసుకుని, తర్వాత ఆ అర్థాలను ఆ సందర్భాలకు అన్వయించుకుంటూ ఆ పుస్తకాలను రెండవసారి చదివాను. తర్వాత కూడా ఈ పద్ధతినే కొనసాగించాను. ఇప్పుడు సైతం అదే చేస్తున్నాను. దశాబ్దాల తరబడి ఇలా చేయడం వలన మన పదకోశం (vocabulary) పెరుగుతుంది. ఇది జీవితాంతం సాగవలసిన ప్రక్రియ. కారణం, విస్తారమైన శబ్దకోశం సాహిత్యకారులందరికీ అవసరమైన సంపద. ఈ విధమైన కృషిని ప్రారంభించిన తర్వాత, The Alien Corn అనే మామ్ నవలికను ‘కలుపు మొక్క’ శీర్షికతో అనువదించాను. దాన్ని రచన శాయి గారు మరో ఇద్దరి అనువాద నవలికలతో కలిపి 2005 లో ప్రచురించారు.

ప్రశ్న 5: స్వంతంగా కవిత రాయడం లేదా ఒక కవితని అనువదించడం – మీ దృష్టిలో ఈ రెండిటిలో ఏది కష్టం? ఎందువల్ల?

జ: స్వతంత్ర రచన చేయడంకన్న అనువదించడం నిస్సందేహంగా కష్టమైన పని – ముఖ్యంగా మూలవిధేయ అనువాదం చేసే నాలాంటి వాడి విషయంలో. స్వతంత్ర రచనలు చేసే కవులకు, రచయితలకు స్వేచ్ఛ పుష్కలంగా ఉంటుంది. అనువాదకునికి మాత్రం అది చాలా తక్కువ. నేను అనుసరించే విధానంలో తర్జుమా చేసేవాళ్లకు స్వేచ్ఛ మరీ తక్కువ. ఒక మహానుభావుడు చెప్పినట్టు, మూలకవి లేదా రచయిత అనే విలుకాడు వేసిన బాణం ఎక్కడ గుచ్చుకుంటుందో అనువాదకుడు తన అనువాద బాణాన్ని సరిగ్గా అదే చోట తగిలేలా వదలాలి. స్వేచ్ఛానువాదం, అనుసృజన చేసేవారి విషయం వేరు. వారికి కొంత స్వేచ్ఛ ఉంటుంది.

ప్రశ్న 6: అనువాదంలో మీకు వచనం సులభంగా లొంగుతుందా? లేక కవిత్వం తేలికగా పట్టు చిక్కుతుందా?

జ: అనుభవం వచ్చింది కనుక, ఇప్పుడు ఇంగ్లీష్ నుండి తెలుగులోకి చేసే అనువాదాలు రెండూ (కవిత్వం, వచనం) నాకు సమానంగా సులభమే అనిపిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా కవిత్వానువాదం. దీనికి కారణం నేను కవిని అయివుండటం కావచ్చు. కవిత్వాన్ని తెలుగు నుండి ఇంగ్లిష్ లోకి తర్జుమా చేయడం కూడా నాకు పెద్దగా కష్టం అనిపించదు. వచనాన్ని చేయడం మాత్రం కొంచెం కష్టంగా తోస్తుంది. ఎందుకంటే, కవితా పంక్తులు సంపూర్ణ వాక్యాలుగా ఉండవు. వాటిలో కొన్నిసార్లు కర్త, కొన్నిసార్లు క్రియ, మరికొన్ని సార్లు కర్మ ఉండకపోవచ్చు. వాస్తవానికి ఉండకపోవడమనే ఆ గుణం వల్లనే కవిత్వానికి ఒక విధమైన శోభ చేకూరుతుంది. ఇంగ్లీషులోనైనా, తెలుగులోనైనా, లేక ఏ భాషలోనైనా సంపూర్ణ వాక్యాల రూపంలో ఉండే కవితా పంక్తులలో ఆకర్షణ లోపిస్తుంది. మూర్తీభవించిన కవిత్వమున్న పారాగ్రాఫ్ కవితలు దీనికి మినహాయింపు. అసంపూర్ణ వాక్యాలుండే కవిత్వాన్ని అనువదించడం కొంచెం సులువు. కానీ ఆంగ్ల వచనంలో వాక్యాలు సంపూర్ణంగా ఉండాలి. అయితే, నిర్దుష్టమైన వ్యాకరణంతో ఆంగ్లవాక్యాలు (prose sentences) రాయడం చాలా కష్టం. Prepositions, articles, punctuation, tenses మొదలైనవాటిని సరిగ్గా రాయడం కత్తి మీద సాము. ఆంగ్ల కవిత్వంలో వ్యాకరణం సరిగ్గా ఉండాల్సిన అవసరం అసలే లేదని కాదు. కానీ ఒకవేళ లేకపోయినా దాన్ని సీరియస్‌గా తీసుకోరు. కవిత్వంలో భాష, వ్యాకరణం కన్న భావం, భావుకత, ఆర్ద్రత, అభివ్యక్తిలో విలక్షణత మొదలైనవి ముఖ్యం. అందుకే చాలా మంది కవులు కామాలు, సెమి కోలన్లు, కోలన్లు, ప్రశ్నార్థక చిహ్నాలు మొదలైనవాటిని ఉపయోగించనే ఉపయోగించరు. కానీ వచనంలో అలా చేస్తే అవి తప్పక దోషాలుగా ఎంచబడుతాయి.

దీన్ని హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలోని ఠుమ్రీ గాయనంతో పోల్చవచ్చు. వాస్తవానికి ఠుమ్రీలో కంటె ఖ్యాల్ లో, ధ్రుపద్ ధమార్లలో శాస్త్రీయత ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఆ విధంగా అవి గొప్పవి. కానీ ఠుమ్రీలలో ఉన్నంత సుందరమైన భావాభివ్యక్తి వాటిలో ఉండదు. ఫలితంగా శ్రోతల మనసును ఠుమ్రీలే మరింత ఎక్కువగా రంజింపజేస్తాయి.

ప్రశ్న 7: కవిత్వాన్ని అనువదించడానికి మూల భాష, లక్ష్య భాషలపై పట్టు ఉండడమే కాకుండా, ఇంకా ఏవేవి కీలకమని మీరు భావిస్తున్నారు?

జ: మూలంలోని emotions ను, sensibilities ను సరిగ్గా పట్టుకోవడం కీలకం. తర్వాత, మూలకవి రచనా విధానాన్ని అనువాదంలో ప్రతిబింబింపజేయడం. అంటే మూడ్, టోన్, స్టైల్ లను తర్జుమాలో కనిపింపజేయడం. వీటిని సాధిస్తే తర్జుమాలో అనువాదకుడు కాకుండా మూలకవి దర్శనమిచ్చే అవకాశముంటుంది. కానీ ఇది చాలా కష్టమైన పని. ఒకే అనువాదకుడు షేక్స్పియర్‌నూ, టాగోర్‌నూ, బోదెలేర్‌నూ అనువదించినప్పుడు అతడు తన తర్జుమాలలో ఆ కవులనే కనిపింపజేయడం అంత సులభమా? కానే కాదు. కానీ ఆ దిశగా ప్రయత్నమైతే చేయాలి. అటువంటి స్పృహ ఉన్నప్పుడు మాత్రమే కనీసం ప్రయత్నించడం సాధ్యమౌతుంది. మరొక విషయం: తర్జుమా చేస్తున్నప్పుడు అనువాదకుడు సొంత భావాలను, అభిప్రాయాలను, తనదైన భాషను, అభివ్యక్తి రీతిని వదులుకొని తను జీరో అయిపోవాలి. మూలంలో ఉన్నదాన్ని మాత్రమే అనువదించాలి. ‘సొంత కవిత్వాన్ని’ చేర్చకూడదు. అదేవిధంగా అనివార్యమైతే తప్ప దేన్నీ వదలకూడదు.

ప్రశ్న 8. అనువాదానికై మన దేశ కవుల, విదేశీ కవుల కవితలని ఎంచుకున్నారు. ఈ కవితల ఎంపికకి ఆధారం ఏమిటి? ఏదైనా కవితని అనువదించాలంటే అందులో ఏది తప్పక ఉండాలని భావిస్తారు?

జ: అనువాదం కోసం మూల రచనలను ఎన్నుకునేటప్పుడు తొంబై, తొంబై ఐదు శాతం సార్లు వాటిలో మంచి ప్రమాణాలను, ఉన్నత స్థాయిని మాత్రమే చూస్తాను నేను. అంటే అవి నాకు చాలా నచ్చాలి. ఈ నచ్చడం సబ్జెక్టివ్‌గా ఉండవచ్చు. నాకు నచ్చింది ఇతరులకు నచ్చకపోవచ్చు. దానికి నేనేం చేయలేను. ఆధునికత, భిన్నత్వం, వైవిధ్యం, సంప్రదాయేతర తత్వం (unconventional nature).. ఇవి నన్ను ఎక్కువగా ప్రభావితం చేస్తాయి. ప్రసిద్ధుల రచనలను తర్జుమా చేస్తాను కానీ, దానికి కారణం అవి ప్రసిద్ధులవి కావడం మాత్రమే కాదు. అవి నిజంగా బాగుండాలి. అదేవిధంగా కొత్త కవుల, రచయితల రచనలు నచ్చితే వారు ఎంతటి అనామకులైనా సందేహించకుండా అనువదిస్తాను. ప్రసిద్ధులను అనువదిస్తే కొన్నిసార్లు అనువాదకుని అకౌంట్‌లో ఆటోమేటిక్‌గా కొంత ఖ్యాతి జమ అవుతుంది – ఆ అనువాదం అంత బాగా లేకున్నా కూడా! అందుకే చాలా మంది అనువాదకులు ప్రసిద్ధుల రచనలను మాత్రమే తర్జుమా చేసేందుకు మొగ్గు చూపుతారు. అయితే చాలా సందర్భాలలో అవి నిజంగా బాగుంటాయన్నది వాస్తవం. నేను అనువాదాలను చేయకుండా ఉండలేనప్పుడు మాత్రమే చేస్తాను – కవిత్వంలో లాగా.

ప్రశ్న 9. అంతర్జాతీయ కవితలు మీరు ఎక్కువగా ఎక్కడ చదువుతారు? ఏదైనా ఇంటర్నేషనల్ పోయెమ్స్ ఫోరమ్ వంటి వేదికలలో సభ్యత్వం ఉందా? లేక అంతర్జాతీయ పత్రికల నుంచి తీసుకుంటారా?

జ: చాలా సందర్భాలలో మూల కవితలను నేను కొనుక్కున్న సంపుటులలోంచి ఎంచుకుంటాను. కొన్నిటినేమో సామాజిక మాధ్యమాలలో చదివి. ఇక ఉన్నత స్థాయికి చెందిన గ్లోబల్ కవిత్వాన్ని క్రమం తప్పకుండా ప్రచురించే వెబ్ సైట్లు కొన్ని ఉన్నాయి. వాటిలో సభ్యత్వం తీసుకుంటాను. వాళ్లు నాకు తరచుగా మంచి కవితలను పంపిస్తుంటారు.

ప్రశ్న 10. విదేశీ కవుల కవిత్వానికి యథాతథ అనువాదం నప్పుతుందా లేక స్వేచ్ఛానువాదమా? ఈ సంకలనంలో మీరు దేనికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు?

జ: నా విషయంలో ఇది దేశీయ కవిత్వానికైనా విదేశీ కవిత్వానికైనా ఒకే విధంగా ఉంటుంది. అదే ‘అతి తక్కువ స్వేచ్ఛ తీసుకోవడం.’ అంతమాత్రాన మూలంలోని భావాన్ని, ఆత్మను పట్టించుకోకుండా ఉండను. అదే విధంగా లక్ష్యభాష తాలూకు అభివ్యక్తి రీతిని, నుడికారాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయను. ఒక విధమైన balancing act కు ప్రాధాన్యమిస్తాను. పదానికి పదం అనువాదం మంచిది కాదని చాలా మంది అంటున్నారు కదా అని మూలంలోని భావానికి అనవసరంగా దూరంగా పోయి అనువదించడానికి నేను వ్యతిరేకం. పదాలు ముఖ్యం కాదని భావించడం అమాయకత్వం. పదాల ద్వారానే భావం వ్యక్తం అవుతుంది. పదం మారితే చాలా సందర్భాలలో భావం కూడా స్వల్పంగానైనా మారుతుంది. ఎందుకంటే ఒక్కో పదానికి ఒక్కో రంగు, రుచి, బరువు ఉంటాయి. సందర్భానికి తగినట్టుగా సరైన రంగు, రుచి, బరువు ఉన్న పదాలనే ఎంచుకోవడం అవసరం. అందుకే మూలవిధేయ అనువాదం అత్యంత కష్టమైన పని. కొంచె పక్కకు జరిగి అనువదించినప్పుడు దాన్ని స్వేచ్ఛానువాదం అనీ, చాలా పక్కకు జరిగినప్పుడు అనుసృజన అని పేర్కొనవలసి ఉంటుంది. చివరి రెండింటిలో సారాంశాన్ని భిన్నమైన పదాలలో పొందుపరచడం ఉంటుంది.  ఈ రెండు మంచివి కావని అనడం లేదు. ఎవరికి నచ్చిన అనువాద రకాన్ని వారు అనుసరించవచ్చు. కానీ మూలం నుండి పక్కకు జరగడం అనేది వీటిలో ఎక్కువగా ఉంటుందనేది వాస్తవం.

ప్రశ్న 11. ఈ పుస్తకం లోని ఏ కవిత మీ మనసుకు బాగా దగ్గరయింది? ఎందువలన?

జ: ఒక్కటే అంటూ ఉండదు. సూర్యునికి విందు, చీర, గొడుగు – హత్య, మేఘాలను మింగే పిల్లి, ఔట్ పోస్ట్.. ఇవి ఒక్కొక్కటి ఒక్కొక్కందుకు నచ్చాయి. ముందు చెప్పినట్టుగా ఆధునికత (modernity), భిన్నత్వం/వైవిధ్యం (variety/diversity), సంప్రదాయేతర తత్వం (unconventional nature) నన్ను ఎక్కువగా ఆకర్షిస్తాయి.

ప్రశ్న 12. ఈ సంపుటిలోని ఏదైనా కవిత అనువదించటం కష్టమనిపించిందా? అనిపిస్తే ఎందువలన? ఏ కవితననైనా ఇంకా మెరుగ్గా అనువదించి ఉండచ్చని అనిపించిందా?

జ: ‘ఔట్ పోస్ట్’ ఆధునికానంతర కవిత్వానికి (postmodern poetry కి) ఉదాహరణ అనతగిన కవిత. ప్రసిద్ధ ఆంగ్ల కవితల విశ్లేషణలు ఇంటర్నెట్ మీద విరివిగా దొరుకుతున్నప్పటికీ, ఇటువంటి కవిత్వంలోని మూలభావాన్ని ఇదమిత్థంగా వివరించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. ఒక్కో విషయానికి ఒక్కొక్కరు ఒక్కో అర్థం చెప్పుకోవచ్చు. దానికి కారణం obscurity/vagueness. అంటే అస్పష్టత. కాబట్టి భావం మసక మసకగానే ఉంటుంది. అంతమాత్రాన అసలే అర్థం కాదని కాదు. కానీ అది ఒకరకమైన విచిత్ర సౌందర్యాన్ని వెలయిస్తుంది.

ప్రశ్న 13: కవిగా, అనువాదకుడిగా మీ భవిష్యత్తు ప్రణాళికలేమిటి?

జ: రచనలలో మొనాటనీని నేను భరించలేను. ఒకే మూసలోంచి తీసినట్టుగా 130 రచనలు చేయడానికీ 1300 చేయడానికీ మధ్య భేదం కేవలం సంఖ్య మాత్రమే.  వాటిలో నూతనత్వం, భిన్నత్వం, వైవిధ్యం కనిపించవు కనుక, నచ్చవు. మొనాటనీకి సంబంధించిన ఈ అసహనం నాలో ఉన్నంతగా బహుశా వేరెవరిలో లేదేమో. రకరకాలుగా, నవనవోన్మేషంగా రాయాలని కోరికగా ఉంటుంది. కానీ అది ఎంతో కష్టమైన పని. ‘గడి లేని నుడులు’ లాంటి శీర్షికలను కొన్ని దశాబ్దాల పాటు నిరాఘాటంగా వెలువరించి, పెద్దసంఖ్యలో గ్రంథాలను వెలువరించగలను. కానీ అలా చేయడానికి మనసొప్పదు. కవిత్వంతో మొహం మొత్తడానికి, దానిమీద విరక్తి కలగడానికి కూడా కారణం ఇదే.

ప్రత్యేక ప్రణాళికలంటూ ఏవీ వేసుకోను. ఎప్పుడు ఏ మూలరచన దొరికితే, ఏది నచ్చితే దాన్ని అనువదించడం నా పని అవుతుంది. దేన్ని అనువదిస్తే అవార్డు/పురస్కారం వచ్చే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది అని నేనెప్పుడూ ఆలోచించలేదు. ‘Ghalib: The Man, The Times’ ను కూడా అనువదించమని అడిగితేనే చదివి, ఇది తర్జుమా చేయతగిందే అని నిర్ధారించుకొని, అనువదించాను.

ఇకముందు ఇంగ్లీష్‌లో స్వతంత్ర రచనలు, అనువాదాలు ఎక్కువగా చేయాలని అనుకుంటున్నాను. కానీ తెలుగులో రాయడం, అనువదించడం పూర్తిగా మానుకోను.

~

సంచిక టీమ్: విలువైన మీ సమయం వెచ్చించి మా ఈ ఇంటర్వ్యూకి జవాబులిచ్చినందుకు ధన్యవాదాలు ఎలనాగ గారూ.

ఎలనాగ: ధన్యవాదాలు.

***

ఆత్మ రెక్కలో పక్షి (అనువాద కవిత్వం)
అనువాదం: ఎలనాగ
ప్రచురణ: బోధి ఫౌండేషన్
పేజీలు: 94
వెల: ₹ 150/-
ప్రతులకు:
అన్ని ప్రముఖ పుస్తక విక్రయ కేంద్రాలు
~
ఆన్‌లైన్‌లో:
https://www.amazon.in/Aatmalo-Rekkala-Pakshi-Elanaga/dp/B0GBS7WXSS

~
‘ఆత్మలో రెక్కల పక్షి’ పుస్తక పరిచయం:
https://sanchika.com/aatmalo-rekkala-pakshi-book-intro-kss

సంచిక టీమ్

sanchika.com