అనర్ఘరత్నాలు-4

[పద్య ప్రేమికుల కోసం, శ్లోకగతాభిమానుల కోసం శ్రీ పాణ్యం దత్తశర్మ నిర్వహిస్తున్న కాలమ్ ‘అనర్ఘరత్నాలు’.]

ఉ.:
పండితులైన వారు దిగువం దగ నుండగ, నల్పుడొక్కడు
ద్దండత పీఠమెక్కిన బుధ ప్రకరంబుల కేమి యెగ్గగున్?
కొండొక కోతి చెట్టు కొన కొమ్మల నుండగ క్రింద, గండభే
రుండ మదేభ సింహానికురుంబములుండవె? చేరి, భాస్కరా!

ఖండాన్వయము:

పండితులైన వారు=గొప్ప పండితులుగా ఉన్నవారు; దిగువన్=క్రింద, తగన్=ఒప్పుగా; ఉండగన్=ఉన్నప్పుడు; అల్పుడొక్కడు=అన్నివిధాల వారికంటె తక్కువ స్థాయి గల వాడు, ఉద్దండత=ఆడంబరంగా, పీఠమెక్కిన=పైన ఉన్న ఆసనాన్ని ఎక్కికూర్చుంటే, బుధ=పండితుల యొక్క; ప్రకరంబులకు=సమూహములకు; ఏమి=ఎటువంటి, ఎగ్గు=కష్టము, అగున్?=కలుగుతుంది?; కొండొక=ఒకానొక; కోతి=కోతి, చెట్టు=చెట్టు యొక్క; కొన=చివరనున్న; కొమ్మలన్=కొమ్మల మీద; ఉండగన్=ఉండగా, క్రింద=చెట్టు కింద, గండభేరుండ=చాలా పెద్ద పక్షులు, మదేభ=మదపుటేనుగులు; సింహ=సింహముల యొక్క, నికురుంబములు=సమూహములు; ఉండవె?= ఉంటాయి కదా!, చేరి=అక్కడ ఉండి, భాస్కరా!=ఓ సూర్యభగవానుడా.

దండాన్వయము:

గొప్ప గొప్ప పండితులయినవారు క్రింద కూర్చొని ఉండగా, అధమస్థాయి వాడొకడు, పటాటోపముతో పైన పీఠం ఎక్కి కూర్చుంటే, ఆ విబుధవరులకు ఏమీ తక్కువ కాదు. ఒక కోతి, చెట్టు యొక్క చిటారు కొమ్మ మీద కూర్చుని ఉంటుంది. మహామృగాలయిన గండభేరుండములు, మత్తగజములు, సింహములు సమూహములుగా ఆ చెట్టు కింద ఉంటాయి కదా! అంత మాత్రాన ఆ కోతి గొప్పదైపోతుందా?

ఈ పద్యం అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ‘భాస్కర శతకము’ లోనిది. శతకకర్త శ్రీ మారద వెంకయ్య. ఈయన 16వ శతాబ్దానికి చెందినవాడు. విజయనగరం (ఉత్తరాంధ్ర) ప్రాంతానికి చెందినవాడు. అరసవిల్లి సూర్యనారాయణ స్వామివారికి పరమ భక్తుడు వెంకయ్య. ఆయనకు సమర్పణగా, ‘భాస్కరా!’ అన్న శతకం సాగింది. ‘మారవి’ అన్న ఇంటిపేరు కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.

దీనిలో 106 పద్యాలుంటాయి. అందులో 64 ఉత్పలమాలా వృత్తములతో, 42 చంపకమాలా వృత్తములలో కూర్చబడినాయి. వ్యక్తిత్వవికాసానికి దోహదపడే అనర్ఘరత్నాలు ఎన్నో ఈ శతకంలో ఉన్నాయి. మొదటి రెండు పాదాలలో ఒక విషయాన్ని చెప్పి, మిగతా రెండు పాదాలలో దానికి ఉదాహరణను సూచిస్తారు వెంకయ్య.

నిజంగా గొప్పవారు విర్రవీగరు. కానీ అల్పులు అకారణంగా మిడిసిపడుతుంటారు. అన్నీ వడ్డించిన విస్తరి అణగిమణగి ఉంటుంది. పుల్లివిస్తరాకు ఎగిరెగిరి పడుతుంది. ఫలములతో నిండిన చెట్టుకొమ్మలు వంగి ఉంటాయి.

భాస్కర శతకంలోని ప్రతి పద్యమూ, ‘దృష్టాంతాలంకారము’ తో శోభిల్లుతూ ఉంటుంది.

“చేదింబ ప్రతిబింబత్వం దృష్టాంత స్తదలంకృతః”. దీనిలో ఉపమానోపమేయములకు సమాన ధర్మం ఉండదు. కాని ఒకదానికొకటి బింబప్రతిబింబాలుగా ఉంటాయి. ఆదిశంకరుల ‘వివేక చూడామణి’ అంతా దృష్టాంతాలంకార మండితమే!

ఈ అలంకారం తత్త్వశాస్త్రంలో (Logic) లో కూడా ఉపయోగిస్తారు. ఈ ‘ఉప్పుకప్పురంబు నొక్క పోలికనుండు’ అన్న వేమన గారి పద్యంలో కూడా దృష్టాంతాలంకారమే ఉంది

“పండితులందరూ కింద కూర్చున్నా, అల్పుడు పైకెక్కి కూర్చున్నాడు. కోతి పై కొమ్మమీద ఉంటే, గొప్ప మృగాలు చెట్టు కింద ఉన్నాయి.” ఎంత చక్కని దృష్టాంతం!

ధర్మరాజు రాజసూయ యాగం చేసిన తర్వాత, ఒక మహానీయునికి అగ్రాసనాధిపత్యం ఇచ్చి, సన్మానించాలనుకుంటాడు. భీష్మపితామహుడు, దానికి శ్రీకృష్ణుని కంటె మించిన వారు లేరని సూచిస్తాడు. కాని శిశుపాలుడు కృష్ణుని గొప్పతనాన్ని ఒప్పుకోడు. ఏ విధంగా నీవు గొప్ప అని పరమాత్మనే అధిక్షేపిస్తాడు. చివరకు ఆయన చక్రాయుధం చేత మరణిస్తాడు.

ఒకసారి సికిందరాబాద్ రైల్వే స్టేషన్లో, ప్రస్తుత గోవా గవర్నర్, ఎన్నో గొప్ప పదవులు నిర్వహించిన అశోకగజపతిరాజు గారు, సామాన్యుని లాగా, ప్లాట్‌ఫాం మీద స్తంభం చుట్టూ కట్టిన చప్టా మీద కూర్చుని, రైలు కోసం ఎదురు చూస్తుండగా చూశాను. లబ్ధప్రతిష్ఠులైన వారందరూ వినయసంపన్నులే.

పండితులకు, శిల్పునికి గల తేడాను, కోతికి, మహామృగాలకు గల తేడాతో అన్వయించి, భావాన్ని స్పష్టపరచారు కవి.

‘ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్’ మహోన్నత పండితుడు. ఒకసారి ఒక నగరంలోని ఒక సభలో ప్రసంగించడానికి ఆయన్ను ఆహ్వానించారు. ఆయన ఆ ఊర్లో రైలు దిగాడు. నవయువకుడొకరు తన పెట్టె మోయడానికి కూలీ ఎవరూ దొరకక అసహనానికి గురవుతూంటే, విద్యాసాగరుడు, “ఇటివ్వు నాయనా! నేను తెస్తాను” అని పెట్టె బయటకు మోసుకొచ్చారట. సదరు ‘అల్పుడు’ ఈయనకు కూలిడబ్బు అవ్వబోతే అయిన నవ్వి వద్దన్నారు. ఆ యువకుడూ, విద్యాసాగరుని ప్రసంగం వినడానికి వచ్చాడు. వేదిక మీద ఆయనను చూసి నిర్ఘాంతపోయాడు. ఈ ఉదంతం నేను 1969లో ఎనిమిదో తరగతి చదివేటప్పుడు, మాకు హిందీ పాఠ్యాంశం. మా హిందీ సారు శ్రీ ప్రత్తిగుడుపు వేంకటేశ్వర రాజుగారు ఉద్వేగభరితులై, స్టేషన్లోని సంఘటనను నాటకీయంగా అభినయిస్తూ పాఠం చెప్పారు. గురవే నమః!

భర్తృహరి సుభాషితం ఒకటి ఈ సందర్భంలో గుర్తుకువస్తుంది. ఏనుగు లక్ష్మణకవిగారు దానికి తెలుగు సేత!

తే.గీ.:
తరువు లతిరసఫలభార గురుత గాంచు
నింగి వ్రేలుచు నమృత మొసంగు మేఘు
డుద్ధతులు గారు బుధులు సమృద్ధి చేత
జగతి నుపకర్తలకు నిది సహజగుణము.

నా విశ్లేషణలో తప్పులుంటే, పండితులు మన్నించగలరని మనవి!

పాణ్యం దత్తశర్మ

శ్రీ పాణ్యం దత్తశర్మ 1957లో కర్నూలు జిల్లా వెల్దుర్తిలో పుట్టారు. తండ్రి శతావధాని శ్రీ ప్రాణ్యం లక్ష్మీనరసింహశాస్త్రి. తల్లి శ్రీమతి లక్ష్మీనరసమ్మ. టెంత్ వరకు వెల్దుర్తి హైస్కూలు. ఇంటర్, డిగ్రీ, ఎం.ఎ. (ఇంగ్లీషు), ఎం.ఎ. (సంస్కృతం), ఎంఫిల్, పిజిడిటియి (సీఫెల్), ప్రయివేటుగానే.

దత్తశర్మ ఇంటర్మీడియట్‌ విద్యాశాఖలో లెక్చరర్‍గా, ప్రిన్సిపాల్‍గా, రీడర్‍గా, ఉపకార్యదర్శిగా సేవలందించారు. కవి, రచయిత, విమర్శకులు, గాయకులు, కాలమిస్టుగా పేరు పొందారు. వీరివి ఇంతవరకు దాదాపు 50 కథలు వివిధ పత్రికలలో ప్రచురితమై వాటిలో కొన్ని బహుమతులు, పురస్కారాలు పొందాయి.

వీరు ‘చంపకాలోచనమ్‌’ అనే ఖండకావ్యాన్ని, ‘Garland of poems’ అన్న ఆంగ్ల కవితా సంకలనాన్ని, ‘దత్త కథాలహరి’ అన్న కథా సంపుటాన్ని ప్రచురించారు. వీరి నవల ‘సాఫల్యం’ సంచిక అంతర్జాల పత్రికలో 54 వారాలు సీరియల్‌గా ప్రచురితమై, పుస్తక రూపంలో ప్రచురింపబడి అశేష పాఠకాదరణ పొందింది. 584 పేజీల బృహన్నవల ఇది. ‘అడవి తల్లి ఒడిలో’ అనే పిల్లల సైంటిఫిక్‌ ఫిక్షన్‌ నవల సంచిక డాట్‌ కామ్‌లో సీరియల్‌గా ప్రచురించబడింది.

వీరికి ఎ.జి రంజని సంస్థ కవి సామ్రాట్‌ విశ్వనాథ పురస్కారాన్ని, ‘తెలంగాణ పాయిటిక్‌ ఫోరమ్‌’ వారు వీరికి ‘Poet of Profundity’ అన్న బిరుదును, బెనారస్‌ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంవారు వీరి సిద్ధాంత గ్రంథానికి అవార్డును, సి.పి. బ్రౌన్‌ సమితి, బెంగుళూరు వారు వీరికి ‘NTR స్మారక శతకరత్న’ అవార్డును బహూకరించారు.

ఇద్దరు పిల్లలు. ప్రహ్లాద్, ప్రణవి. కోడలు ప్రత్యూష, అల్లుడు ఆశిష్. అర్ధాంగి హిరణ్మయి. సాహితీ వ్యాసంగంలో రచయితకు వెన్నుదన్నుగా ఉన్న గురుతుల్యులు, ప్రముఖ రచయిత వాణిశ్రీ గారు. వీరు – తమ సోదరి అవధానం లక్ష్మీదేవమ్మ గారు, మేనమామ శ్రీ కె. సీతారామశాస్త్రి గార్లకు ఋణగ్రస్థులు.