వందే మాతరం – ప్రాముఖ్యత

“వందే మాతరం – వందే మాతరం” అని నిత్యం మనకు రేడియోలో వినిపించే శైలితో పాటు అనేక వరసలలో ఇమిడిపోయింది ‘వందేమాతరం’ అనే మాతృస్తవం.

భారతదేశం ‘భిన్నత్వంలో ఏకత్వం – ఏకత్వంలో భిన్నత్వం’ గా అనాదిగా భాసిస్తోంది.

ఈ వందేమాతర గేయం కూడా ఈ విధంగానే వివిధ ప్రాంతాలు, వివిధ సంగీత దర్శకులు, గాయకుల స్వరాల నుండి వివిధ వరుసలలో నిక్షిప్తమయి పోయింది. ఎన్ని వరుసలలో వినిపిస్తున్నా ఒక ప్రత్యేక వరసలో జాతీయ గీతంగా ఉన్న శైలీయే అందరి మదిలో మెదులుతుంది.

పాఠశాలలు, విద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ కార్యలయాలు, దేశ – విదేశాలలో నిర్వహించబడే కార్యక్రమాలు, ఆటలు, క్రీడలు ప్రారంభంలో వందేమాతర గీతాన్ని ఆలపించడం అనేది దేశభక్తి కో చిహ్నం.

‘వందే మాతరం’కు 150 ఏళ్ళయితే మన అధికారిక జాతీయ గీతముగా ప్రకటింపబడి 75 ఏళ్ళు. ఒకసారి దీని పూర్వాపరాలు చూద్దాం.

వందే మాతరం గేయరచయిత శ్రీ బంకించంద్ర ఛటర్జీ. ఆయన అప్పట్లోనే ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. డిప్యూటీ కలెక్టర్‌గా పనిచేసేవారు. భారతదేశాన్ని బ్రిటిష్ వారు పరిపాలించ మొదలు పెట్టిన తొలి రోజులవి. రోజులలో హిందూ మత పరివ్రాజికులు (సన్యాసులు) బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలోని వివిధ ప్రాంతాలలో తిరుగుబాట్లు చేశారు. వాటిని అప్పటి ప్రభుత్వ ప్రతినిధులు రికార్డు చేసేవారు.

ఢాకా, ఉత్తర బెంగాల్, నేపాల్, తరాయి, దినాజ్ పూర్, రంగపూర్, పూర్ణియాలలో సన్యాసుల తిరుగుబాట్ల రికార్డులను బంకించంద్ర లోతుగా అధ్యయనం చేశారు. ఆ అధ్యయనం ఆయన మనస్సును స్వదేశవిమోచనం వైపుకి మరలించింది.

1857 నాటి సిపాయిల తిరుగుబాటు అని పిలువబడిన ప్రథమ భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూసిన వారాయన. దేశభక్తిని పెంపొందించుకున్నారు.

ప్రజలను జాగృత పరచడానికి సాహిత్యం తోడ్పడుతుందని గ్రహించారు. అందుచేతనే సన్యాసుల పోరాటాన్ని ప్రతిబింబించే ‘ఆనందమఠం’ నవలా రచనకు శ్రీకారం చుట్టారు.

పాట ద్వారా మనుషులని జాగృతపరచొచ్చని నమ్మారాయన. ‘ఆనంద మఠం’లో ‘వందేమాతరం’ గేయాన్ని వ్రాశారు. సన్యాసులు ఈ గీతాన్ని నవలలోని అనేక సందర్భాలలో పాడుకోవడం మనకి కనిపిస్తుంది. ఈ నవలను చదివిన వారందరిలో ఈ గేయం ఉత్తేజాన్ని నింపింది. స్వాతంత్ర పోరాటంలో పాల్గొనాలనే ఆకాంక్షని పెంపొందించింది.

ముఖ్యంగా బెంగాలీయులకి నిత్య పారాయణమయింది. 1896 లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సమావేశలలో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ వందేమాతర గీతాలాపన తొలిసారిగా చేశారు. అప్పటి నుండి కాంగ్రెస్ సమావేశాలలో ఈ గీతాలాపన నిత్యకృత్యమైనది.

ఇది ఇలా కొనసాగుతుండగా 1905లోబెంగాల్ విభజన జరిగింది. ఆ విభజనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఉద్యమం వందేమాతరం ఉద్యమంగా పేరు పొందింది.

స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో ‘వందేమాతరం’కు చాలా ప్రాముఖ్యత లభించింది. సిద్ధాంతాలు వేరైనా వందేమాతరాన్ని స్వంతం చేసుకున్నారు.

మహాత్మాగాంధీ దక్షిణాఫ్రికాలో ఉన్నప్పుడే 1905 లో ‘ఇండియన్ ఒపీనియన్’ పత్రికలో ‘మాతృమూర్తులను’ గౌరవించడానికి ‘మాతృదేవోభవ’ అని పాడుకున్నట్లే – ప్రతి భారతీయుడు మాతృభూమిని పూజించడానికి వందేమాతరం ను గానం చేయాలి అని వ్రాశారు.

నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ ‘అజాద్ హింద్ ఫౌజ్’ మార్చింగ్ సాంగ్ (సేనా ప్రయాణ గీతం) గా స్వీకరించారు.

భారత విప్లవవీరులకి విదేశాలలో సాయమందించిన మేడమ్ భికాజీకామా ‘వందేమాతరం’ పత్రికని నడిపారు. ఈమె మొదటి ‘అంతర్జాతీయ సోషలిస్ట్ కాంగ్రెస్’ సమావేశంలో ఆవిష్కరించిన జాతీయ జెండాలో ‘వందేమాతరం’ నినాదాన్ని ముద్రించారు.

లాలా హర దయాళ్ ‘గదర్ పార్టీ’ని స్థాపించకముందు మేడమ్ కామా శిష్యుడిగా ‘వందేమాతరం’ పత్రిక నిర్వహణను చేపట్టారు. ఈ అనుభవంతోనే ఆయన గదర్ పార్టీ అనుబంద పత్రిక ‘గదర్ పత్రిక’ ను అద్భుతంగా నడపగలిగారు.

ఈ విధంగా సిద్ధాంత వైరుధ్యం గల వ్యక్తులు, పార్టీలు ‘వందేమాతరం’ ని తమ పోరాటాలలో భాగస్వామిని చేశారు.

ఇంత ప్రాచుర్యం పొందిన వందేమాతర గీతాన్ని స్వాతంత్య్రం లభించిన తర్వాత, మన దేశం గణతంత్ర రాజ్యంగా ఆవిర్భవించిన రోజు 1950 జనవరి 26 వ తేదిన తొలి భారత రాష్ట్రపతి డా. బాబూ రాజేంద్ర ప్రసాద్ గారి చేత ‘అధికారిక జాతీయగీతం’గా ప్రకటించబడడం ముదావహం.

150 ఏళ్ళ క్రితం 1875 నవంబర్ 7 న బంకించంద్రుడు అక్షర బద్ధం చేసిన వందేమాతరగీతం ‘అధికారిక జాతీయ గీతం’ గా ప్రకటించబడి 75 ఏళ్ళు పూర్తయిన సందర్భంగా (2026 జనవరి 26 నాటికి) గుర్తు చేసుకుందాం.

***

వందేమాతరం గీతంలోని మొదటి పదాలను ముద్రించి రెండు స్టాంపులను విడుదల చేసింది భారత ప్రభుత్వ తపాలా శాఖ. 30-12-1976 వతేదీన మొదటి స్టాంపు విలువ 25 పైసలు. జాతీయజెండా లోని ముచ్చటైన మూడురంగులతో విడుదలయిన ఈ స్టాంపుమీద మధ్య లోని తెలుపు రంగు భాగం మీద వందేమాతరం గీతం తొలి వాక్యాలు అంటే మనందరికీ నిత్యం వినిపించే పాదాలను ముద్రించారు. కాషాయం రంగు మీద వందేమాతరం అనీ; ఆకుపచ్చ రంగు మీద భారత్, ఇండియా అని వ్రాసి ఉంది.

మొదటి స్టాంపు

వందేమాతరం గీతానికి 150 సంవత్సరాలు నిండిన సందర్భంగా ది 7-11-2025 న రెండవ స్టాంపు 5 రూపాయల విలువలో విడుదలయింది. దీనిమీద కూడా జాతీయ జండా రంగులే కనబడతాయి. వందేమాతరం నినాదాన్ని ఆలపిస్తూ ముందుకు సాగుతున్న స్త్రీ, పురుషుల చిత్రం సింహభాగం కనిపిస్తుంది. ఎడమవైపున పైభాగంలో వందేమాతరానికి 150 ఏళ్లని హిందీ, ఆంగ్ల భాషలలో వ్రాసి ఉంది.

రెండవ స్టాంపు

ఇక వందేమాతరం గీత రచయిత శ్రీ బంకించంద్ర ఛటర్జీ 130వ జయంతి సందర్భంగా ది 1-1-1969 తేదీన 20 పైసల విలువతో, వారి చిత్రంతో ఒక స్టాంపు విడుదయింది.

ఈ విధంగా ఈ మూడు స్టాంపులను ముద్రించి వందేమాతరం గీతాన్నీ, రచయితనీ గౌరవించిన భారత ప్రభుత్వ తపాలా శాఖని అభినందిద్దాం.

పుట్టి నాగలక్ష్మి