అనర్ఘరత్నాలు-3

[పద్య ప్రేమికుల కోసం, శ్లోకగతాభిమానుల కోసం శ్రీ పాణ్యం దత్తశర్మ నిర్వహిస్తున్న కాలమ్ ‘అనర్ఘరత్నాలు’.]

శ్లో.

కథా ప్రసంగేన జనై రుదాహృతా
దనుస్మృతాఖండల సూను విక్రమః
తవాభి దానాద్వ్యథతే నతా నన
సుదుస్సహన్మంత్రపదాది వోరగః

ఈ శ్లోకము కిరాతార్జునీయము అను సంస్కృత కావ్యములోనిది. భారవి మహాకవి దీనిని రచించినాడు. అత్యంత సంక్లిష్టమైన రెండు భావములను కవి ఇందులో జతపరచినాడు. పదాలకు అర్థాలు ఎంత విచిత్రంగా, ఎంత వినూత్నంగా ఉంటాయో తెలుపడానికి ఈ శ్లోకం చక్కని తార్కాణము.

ఖండాన్వయము:

కథా ప్రసంగేన = ప్రస్తావవశమున, జనైః = ప్రజల చేత, ఉదా హృదాత్ = పేర్కొనబడినందు వలన; అనుస్మృత= గుర్తుకు తెచ్చుకోబడిన, ఆఖండల = ఇంద్రుని యొక్క; సూను = కుమారుడైన అర్జునుని యొక్క; విక్రమః = పరాక్రమముగలవాడైన (దుర్యోధనుడు), తవ = మీ యొక్క; అభిదానాత్ = పేర్లు వినబడినంతనే; వ్యథతే = బాధపడుతున్నాడు; నతాననః = తలవంచుకున్నవాడై; సుదుస్సహత్ = అసలు సహింపశక్యము కానట్టి; మంత్రపదాత్ =మంత్రపదము చేత; ఇవ = వలె; ఉరగః=పాము

దండాన్వయము:

ప్రజలు, తాము మాట్లాడుకునే క్రమంలో, ఇంద్రకుమారుడైన అర్జునుని పరాక్రమమును గురించి ప్రస్తావించగా, అది గుర్తుకు తెచ్చుకుని దుర్యోధన మహరాజు; మీ పేర్లు వినబడినంతనే, దుస్సహమైన మంత్రపదము వలన, పాము వలె తలవంచుకుని బాధపడుతాడు.

భారవి మహాకవి ఆరవ శతాబ్దమునకు చెందినవాడు. ఆయన రచించిన కిరాతార్జునీయము, సంస్కృతభాషలోని పంచ కావ్యములలో ఒకటి. అవి 1) రఘువంశము (కాళిదాస ప్రణీతము) 2) కుమారసంభవము (కాళిదాసు) 3) మేఘసందేశము (కాళిదాసు) 4) కిరాతార్జునీయము (భారవి) 5) శిశుపాలవధ (మాఘుడు). ఆరవది కూడ ఉన్నదంటారు. అది దండి మహాకవి వ్రాసిన ‘దశకుమారచరిత్ర’. అది గద్యకావ్యము.

శ్లో:

“ఉపమా కాళిదాసస్య
భారవేరర్థ గౌరవమ్
దండినః పదలాలిత్యమ్
మాఘే సన్తి త్రయోగుణాః”

అని పండితులు సెలవిచ్చారు. “కాళిదాసు ఉపమాలంకారాలకు, ఆర్థ అంటే ఉదాత్తమైన అర్థమును వ్యక్తపరచుటకు భారవి, పదముల లోని లాలిత్యమునకు దండి ప్రసిద్ధులు. ఈ మూడు గుణాలు మాఘుడిలో ఉన్నాయి”. ఇలాంటివి కొంత వివాదానికి దారితీశాయి. ఇక్కడ మనం ‘భారవి’ కే పరిమితం అవుదాం.

ఈ కావ్యం మహాభారతం లోని అరణ్యపర్వం ఆధారంగా భారవి వ్రాశాడు. అర్జునుడు తపస్సు చేసి, (కిరాతరూపుడైన) శివునితో యుద్ధం చేసి, పాశుపతాస్త్రాన్ని పొందడం ఇతివృత్తం. దీనిలో 18 సర్గలు ఉన్నాయి. ఈ శ్లోకం తొలిసర్గలోని వస్తుంది.

తాము అరణ్యవాసమునకు వచ్చిన తర్వాత, తాము లేనప్పుడు, దుర్యోధనుని పరిపాలన ఎలా ఉన్నది, ప్రజలేమనుకుంటున్నారు, ఇలాంటి విషయాలను తెలిసికొని రమ్మని ధర్మరాజు ఒక గూఢచారిని పంపుతాడు. అతడు ‘వనేచరుడు’. అంటే అడవిలో చరించేవాడు. సమాసంలో పూర్వపదములో విభక్తి లోపించి, రెండు పదాలు కలిసి, ఒక పదము ఏర్పడుతుంది. ఆ లెక్కన ‘వనచరుడు’ అవ్వాలి. కాని భారవి ‘వనేచరుడు’ అని వాడాడు. అటువంటి వాటిని ‘అలుక్సమాసములు’ అంటారు. అంటే విభక్తి లోపించకుండా అట్లే ఉంటుంది. సరే, ఆ వనేచరుడు వెళ్లి, రహస్యంగా అన్నివిషయాలు తెలుసుకుని వచ్చి, ధర్మరాజుకు తన నివేదిక సమర్పించాడు.

పాండవులు అరణ్యవాసానికి వెళ్లారని ప్రజలు బాధపడుతున్నారు. అది నిజమే. కాని వారికి ఇతరత్రా ఏ ఇబ్బందీ లేదట. సంతోషంగా ఉన్నారట. దుర్యోధనుని పాలనలో వారికి సుఖశాంతులు పుష్కలంగా లభిస్తున్నాయట. పాండవులంటే, అసూయకు మారుపేరైన ఆ కురుసార్వభౌమునికి గిట్టదు. అంతే! మిగతా అన్నివిషయాల్లో మంచి వాడే పాపం. కాని వీళ్ళ పరాక్రమాలు, ముఖ్యంగా అర్జునునిది, ఎవరైనా మాటల సందర్భంలో చెబుతూంటే, మంత్రం వేసిన సర్పం లాగా తలదించుకొని బాధపడతాడు, వారు తిరిగి వచ్చింతర్వాత జరిగే పరిణామాలను ఊహించుకోని.

ఈ శ్లోకంలోనే, భారవి భాషపై తనకు గల అద్భుతమైన పట్టును ప్రదర్శించాడు. ‘మల్లినాథసూరి’ తన ‘దీపశిఖావ్యాఖ్య’లో ఈ విషయాన్ని వివరించాడు. ఆయనే గనక లేకపోతే, మహాకవుల రచనల్లోని గొప్పదనం మనకు తెలిసేది కాదు. ‘కథాప్రసంగం’  అంటే ‘విష వైద్యం’ అనే ఇంకో అర్థం ఉంది. “కథాప్రసంగే వార్తాయాం విషవైద్యేపి వాచ్యవల్’ – ‘ఇతి విశ్వం’ అని విశ్వ నిఘంటువు నుండి ప్రమాణాన్ని చూపారు మల్లినాథవారు. ఇక, రెండవ పంక్తికి ఆయన చేసిన వ్యాఖ్యానం అద్భుతం. ‘ఆఖండలసూనుః’ అంటే ఇంద్రానుజః, అంటే ఉపేంద్రుడు, మహావిష్ణువు అని కొంత అర్థం. తర్వాత ‘విక్రమః’ అన్న పదాన్ని ‘వి’ అంటే పక్షి (ఐత్యేకాక్షర నిఘంటుః) ఒకే ఒక్క అక్షరానికి ఉన్న అర్థాలను అది వివరిస్తుంది. ఉదా: ‘ఖ’ అంటే ఆకాశము. ‘ఖే’ అంటే ఆకాశమునందు, చరాః = చరించువారు, ఖేచరులు. అట్లా. క్రమః అంటే ‘పాదవిక్షేపః’, ‘విక్రమః’ అంటే విష్ణువాహనమైన గరుత్మాన్ యొక్క పాదముల (రెక్కల) ధ్వని. దాన్ని విన్న వెంటనే, మంత్రం వేసినట్లుగా, భయపడి తల దించుకొనే (నతాననః) పాము వలె..

ఈ శ్లోకములో శ్లేషాలంకారమున్నది. ‘అనేకములగు అర్థములు వచ్చునట్లుగా శబ్దములను కూర్చుట శ్లేషాలంకారము’. `శ్లేష’ అంటే ‘కౌగిలి’ అని అర్థం. “నానార్థ సంశ్రయఃశ్లేషః, వర్ణ్యావర్ణ్యో భయాశ్రితః”. దీన్ని వ్యంగ్యానికే గాక, స్తుతికి కూడా వాడిన ఘనులున్నారు. ఆంగ్లంలో దీన్ని ‘PUN’ అంటారు. దీని ఆధారంగా మనకు ‘ద్వ్యర్ధి’ కావ్యాలు వచ్చాయి. ‘చంద్రాలోకము’ అన్న అలంకారిక గ్రంథంలో, “ప్రస్తుతం వర్ణించబడేది, ప్రస్తుతానికి సంబంధంలేనిది, ఈ రెండింటినీ ఆశ్రయించినది.” అని శ్లేషని వివరించారు.

‘శ్లేష’ లో చాలా రకాలున్నాయి. ప్రకృత శ్లేష, అప్రకృత శ్లేష, ప్రకృతాప్రకృత శ్లేష. అట్లే సభంగ, అభంగ శ్లేష అని కూడా ఉన్నాయి. విరుపుతో, విరుపు లేకుండా. దీన్ని ఉపయోగించడంలో చేమకూర వేంకటకవి మొనగాడు. ‘తమంత తావిడు శ్లేషలు’ అలవోకగా రాస్తాడాయన. ఉదా: ‘మనసు భద్రమయ్యె మనసుభద్రకు’ (విజయవిలాసము).

నా ఈ విశ్లేషణలో తప్పులుంటే పండితులు మన్నించగలరని మనవి.

పాణ్యం దత్తశర్మ

శ్రీ పాణ్యం దత్తశర్మ 1957లో కర్నూలు జిల్లా వెల్దుర్తిలో పుట్టారు. తండ్రి శతావధాని శ్రీ ప్రాణ్యం లక్ష్మీనరసింహశాస్త్రి. తల్లి శ్రీమతి లక్ష్మీనరసమ్మ. టెంత్ వరకు వెల్దుర్తి హైస్కూలు. ఇంటర్, డిగ్రీ, ఎం.ఎ. (ఇంగ్లీషు), ఎం.ఎ. (సంస్కృతం), ఎంఫిల్, పిజిడిటియి (సీఫెల్), ప్రయివేటుగానే.

దత్తశర్మ ఇంటర్మీడియట్‌ విద్యాశాఖలో లెక్చరర్‍గా, ప్రిన్సిపాల్‍గా, రీడర్‍గా, ఉపకార్యదర్శిగా సేవలందించారు. కవి, రచయిత, విమర్శకులు, గాయకులు, కాలమిస్టుగా పేరు పొందారు. వీరివి ఇంతవరకు దాదాపు 50 కథలు వివిధ పత్రికలలో ప్రచురితమై వాటిలో కొన్ని బహుమతులు, పురస్కారాలు పొందాయి.

వీరు ‘చంపకాలోచనమ్‌’ అనే ఖండకావ్యాన్ని, ‘Garland of poems’ అన్న ఆంగ్ల కవితా సంకలనాన్ని, ‘దత్త కథాలహరి’ అన్న కథా సంపుటాన్ని ప్రచురించారు. వీరి నవల ‘సాఫల్యం’ సంచిక అంతర్జాల పత్రికలో 54 వారాలు సీరియల్‌గా ప్రచురితమై, పుస్తక రూపంలో ప్రచురింపబడి అశేష పాఠకాదరణ పొందింది. 584 పేజీల బృహన్నవల ఇది. ‘అడవి తల్లి ఒడిలో’ అనే పిల్లల సైంటిఫిక్‌ ఫిక్షన్‌ నవల సంచిక డాట్‌ కామ్‌లో సీరియల్‌గా ప్రచురించబడింది.

వీరికి ఎ.జి రంజని సంస్థ కవి సామ్రాట్‌ విశ్వనాథ పురస్కారాన్ని, ‘తెలంగాణ పాయిటిక్‌ ఫోరమ్‌’ వారు వీరికి ‘Poet of Profundity’ అన్న బిరుదును, బెనారస్‌ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంవారు వీరి సిద్ధాంత గ్రంథానికి అవార్డును, సి.పి. బ్రౌన్‌ సమితి, బెంగుళూరు వారు వీరికి ‘NTR స్మారక శతకరత్న’ అవార్డును బహూకరించారు.

ఇద్దరు పిల్లలు. ప్రహ్లాద్, ప్రణవి. కోడలు ప్రత్యూష, అల్లుడు ఆశిష్. అర్ధాంగి హిరణ్మయి. సాహితీ వ్యాసంగంలో రచయితకు వెన్నుదన్నుగా ఉన్న గురుతుల్యులు, ప్రముఖ రచయిత వాణిశ్రీ గారు. వీరు – తమ సోదరి అవధానం లక్ష్మీదేవమ్మ గారు, మేనమామ శ్రీ కె. సీతారామశాస్త్రి గార్లకు ఋణగ్రస్థులు.